18. VE 19.YÜZYILLARDA ANTALYA VAKIFLARI (EVKAF VE HURUFAT DEFTERLERİNE GÖRE)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, -, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ŞİNASİ EROL

Danışman: Fahrettin Tızlak

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada, Antalya'ya ait evkaf ve hurufat defterleri temel alınarak, Antalya merkez mahallelerinde bulunan vakıflar incelenmiştir. Antalya şehir merkezindeki vakıfların ele alındığı bu araştırmada, öncelikli olarak hayır kurumlarınında istihdam edilen kadroların, devamında da bu müesseselerin gelir ve giderlerinin 18. ve 19.yüzyıllardaki seyri bütüncül bir yaklaşımla ele alınmıştır. Bunun için Antalya'daki vakıflara ait olan 6 adet vakfiye, 16 adet evkaf defteri, 21 adet hurufat defteri ve 26 adet şeriyye sicil defterinin her biri teker teker taranmış, vakıf eserler ve bu vakıf eserlerin bulundukları mahalleler tespit edilip, kayıt tarihleri esas alınarak bu vakıf kurumlarına yapılan atamalar ile vakıfların gelir ve giderleri ortaya konulmuştur. Ağırlıklı olarak Antalya'ya ait evkaf ve hurufat defterleri esas alınarak hazırlanan bu çalışma giriş ve dört bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Antalya'nın kısa bir tarihçesi, vakıf kavramı hakkında bilgiler verildikten sonra tezin amacı, konusu, çerçevesi ve tezde kullanılan kaynaklar hakkında bilgiler verilmiştir. Birinci bölümde cami, mescit kavramları ele alınarak, bu vakıf kurumlarına yapılan atamalar ile bu vakıfların gelir ve giderleri göz önünde bulundurularak, tarihsel süreçte Antalya camileri ve mescitleri araştırılmıştır. Her cami ve mescit hakkında evkaf ve hurufat defterlerindeki bilgiler, basılı eserler ile desteklenerek bu vakıf eserler hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde Antalya'nın eğitim kurumları araştırılmıştır. Bu bölümde ilk önce medrese ve sıbyan mektebi kavramları açıklanmış, ardından bu eğitim kurumlarına yapılan atamalar hakkında bilgiler verilerek söz konusu bu eğitim kurumlarının gelir ve giderleri tespit edilmiştir. Üçüncü bölümde sosyal amaçlara hizmet eden imaret, çeşme, kuyu, kanal, han, bedesten vb. vakıf kurumları incelenmiştir. Çalışmanın dördüncü ve son bölümünde ise Antalya'da kurulmuş olan avarız vakıfları ile çeşitli amaçlara hizmet etmek için kurulmuş olan vakıflar araştırılmıştır. Çalışmada elde edilen veriler esas alınarak, yaklaşık iki yüz yıllık zaman diliminde Antalya merkez mahallelerinde bulunan vakıf eserlerin isimleri, vakıf kurucuları, faal oldukları tarihler, söz konusu bu vakıf eserlerin gelir ve giderleri, bu dönemde tespit edilen vakıfların vakfiyeleri, bu vakıflara yapılan atamalar, atamaların hangi görevlere kimlerin arzı üzerine yapıldığı, vakıf görevlilerinin ne kadar süre ile görev yaptığı, vakıf görevlilerinin akrabalık ilişkileri, yine vakıf görevlilerinin almış oldukları ücretler ve atanma şartları gibi konularda detaylı bilgilere ulaşılmıştır. Araştırma sonucunda ulaşılan diğer önemli bir sonuç ise, günümüzde mevcut olmayan ve başka kaynaklarda da haklarında pek fazla bilgiye ulaşılamayan çok sayıda vakıf eserle ilgili olarak yeni bilgilere ulaşılmış olmasıdır. Sonuç olarak mevcudiyetleri pek fazla bilinmeyen vakıf eserler bu çalışma sayesinde toplu halde ortaya çıkarılarak, şehirlerin büyüyüp gelişmesinde vakıflar ve vakıf eserlerin önemi ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Antalya, Camii, Çeşme, Mahalle, Mescit, Tekke, Vakıf, Zaviye