Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AZİZ KARABULUT
Danışman: Eyüp Yaka
Özet:
Osmanlı'nın son dönemlerinde yaşamış olan Şehâbeddin Mahmûd el-Âlûsî (ö. 1270/1854) müfessir, fakîh, edip ve şair olarak tanınmaktadır. XIX. yüzyıl Bağdat'ının önemli isimlerinden birisi olarak bilinen Âlûsî, yazmış olduğu Rûhu'l-meânî isimli eseriyle, daha çok tefsir alanında öne çıkmış ve tefsir otoriteleri tarafından genel kabul görmüştür. Rûhu'l-meânî Âlûsî'nin, rivâyet, dirâyet ve işârî tefsir yöntemlerini kullanarak selefin görüşlerini eleştirel şekilde bir araya getirdiği ansiklopedik bir tefsirdir. Çok yönlü bir içeriğe sahip olan bu eserde, Ehl-i sünnet tefsir geleneğinin görüşlerinin yanı sıra birçok mezhebin söylem ve düşüncelerinin tenkitli bir şekilde ele alındığı görülmektedir. Âlûsî'nin, Rûhu'l-meânî tefsirinde görüşlerine yer verdiği ve kapsamlı eleştiriler yönelttiği mezheplerin başında Mu'tezile gelmektedir. Müfessir, Mu'tezile'nin temel prensipleri başta olmak üzere Kur'ân yorum yöntemleri ve bazı Kur'ân ilimleriyle ilgili görüşleri hakkında eleştiriler yöneltmiştir. Bu bakımdan çalışmanın konusunu Âlûsî'nin, aklî tefsir hareketinin öncülerinden olan Mu'tezile'nin söylemlerine yönelik muhtelif sebeplerle yapmış olduğu eleştiriler oluşturmaktadır. Araştırmanın temel amacı ise Âlûsî'nin Mu'tezile'nin ayırıcı vasfı haline gelen temel ilkeleri ve Kur'ân'ın anlaşılması ve yorumlanması bağlamında kullandıkları yorum metodolojilerine ilişkin eleştirileri tespit etmektir. Âlûsî'nin Mu'tezile'ye yönelik eleştiri ve değerlendirmelerini incelemek için nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Kaynaklar taranmış ve elde edilen bulgular analiz edilerek tümevarım yöntemiyle bir araya getirilmiştir. Bu doğrultuda Âlûsî'nin emr-i bi'l-ma'rûf nehy-i ani'l-münker dışında diğer usûl-i hamse konularına aklî ve naklî eleştiriler yönelttiği saptanmıştır. Ayrıca Âlûsî'nin Mu'tezile'nin yorum yöntemleri ve bazı Kur'ân ilimlerine eleştirileri tespit edilmiştir. Âlûsî'nin eleştirilerinde dayandığı temel kaynak Ehl-i sünnet'in kelâm anlayışıdır. Âlûsî'nin Rûhu'l-meânî'sinde tefsir geleneğindeki Kur'ân-sünnet bütünlüğü hassasiyetle korunmaya gayret edilmiş ve bunu göz ardı eden yaklaşımlara Mu'tezile üzerinden eleştiriler yapılarak bir duruş sergilendiği görülmüştür.