Ali el-Kârî'nin Hadislerdeki İnşâî Yapılara Yaklaşımı (Mirkâtü'l-Mefâtîh Örneği)
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ŞAHİN DÜZENCİ
Danışman: Turan Bahşi
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Hadislerde yer alan lafızların doğru anlaşılmasına yönelik çalışmalar, sahâbe devrinden itibaren başlamış; ilerleyen dönemlerde hadislerin kitaplara kaydedilmesi, Arap dilinin tedvini, dil ilimlerinin teşekkülü ile birlikte daha düzenli ve sistemli bir hale kavuşmuştur. Belâgatın müstakil bir disiplin haline gelmesiyle birlikte de söz konusu ilme dair verilerin, hadislerin izahında yoğun bir şekilde kullanıldığı görülmektedir. Bu yönüyle bazı hadis şerhleri, İslâm düşünce tarihinde köprü vazifesi üstlenerek dil ilimlerine dair mevcut birikimlerin aktarıldığı eserler olma özelliği kazanmıştır. Sözü edilen niteliğe sahip eserlerden biri de Molla Ali el-Kârî'nin (ö. 1014/1605), Hatîb et-Tebrîzî'ye (ö. 741/1340) ait Mişkâtü'l-Mesâbîh'i şerh etmek üzere kaleme aldığı Mirkâtü'l-Mefâtîh adlı kitabıdır. Ali el-Kârî, Mirkâtü'l-Mefâtîh'te hadisleri hem lafız hem de mana bakımından ayrıntılı biçimde tahlil ederken belâgî izahlara da yoğun biçimde yer vermektedir. Bu tezde, haber–inşâ ayrımı çerçevesinde Ali el-Kârî'nin hadis şerhlerinde yer verdiği belâgat içerikli izahlar incelenmektedir. Çalışmada Ali el-Kârî'nin, hadislerdeki inşâî anlatımlara dair değerlendirmeleri; emir, nehiy, istifham, temennî ve nidâ gibi başlıklar altında tasnif edilmektedir. Ayrıca söz konusu unsurlara ilişkin müellifin, hakikî mananın yanı sıra mecâzî anlamlara ilişkin yorumları tespit ve analiz edilmektedir. Doküman analizi yöntemi kullanılan bu çalışma, inşâ yapıları özelinde hadislerin doğru anlaşılmasında belâgat ilminin taşıdığı anlam ve değeri ortaya koyması bakımından önem arz etmektedir. Söz konusu araştırmanın, belâgat ile hadis alanlarında yapılacak disiplinler arası diğer çalışmalara katkı sunması beklenmektedir. Anahtar Kelimeler: Arap Dili ve Belâgatı; Mecâz; İnşâ Kipleri; Ali el-Kârî; Mirkâtü'l-Mefâtîh.