MODERN DÖNEM KONUT MİMARLIĞI BAĞLAMINDA ÇOK BOYUTLU BİR KORUMA YAKLAŞIMI ÖNERİSİ VE KÜLTÜREL MİRAS ÖLÇÜTLERİNİN BELİRLENMESİ: ANTALYA ÖRNEĞİ (1923-1980)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ŞERİFE İNCEDEMİR
Danışman: Kemal Reha Kavas
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Koruma düşüncesinin sınırları somut ve tekil olanı ele alan bir yaklaşımdan somut olmayan değerleri, çevresel, kültürel verileri vurgulayan kapsayıcı bir alana evrilmiştir. Korumanın sınırlarının genişlemesi ile birlikte 20. yüzyıl sonunda modern dönem yapılarının korunması fikri gündeme gelmiştir. Bu doğrultuda geleneksel mimarlık ürünlerinin korumasında kullanılan değerlendirme ve ölçüt belirleme sistemlerine yeni açılımlar getirilmiş ve modern mimarlık mirası için yeni değerlendirme sistemi önerileri geliştirilmiştir. Kapsayıcı, çeşitlilikleri içeren bir yaklaşım oluşturulmaya çalışılsa da modern mimarlık ürünlerinin korunmasında önemli bir mimarın yapısı olma, teknolojik/teknik çerçevede öncü olma, özgün tasarım fikri ürünü olma gibi nitelikler taşıyan kanonik örneklere odaklanıldığı görülmektedir. Seçmeci tutuma ek olarak koruma mevzuatı da modern mimarlık ürünlerinin tanımlanması ve değerlendirilmesi konularına açıklık getirmekten, miras niteliğini vurgulamaktan uzaktır. Tez çalışması yukarıda özetlenen seçmeci bakış açısının, modern konut mimarlığının kültürel miras olarak korunması ile ilgili mevzuat boşlukları ve ölçüt eksikliğinin nasıl aşılacağı sorunlarından hareket etmektedir. Öncelikle modern mimarlık mirasının öneminin belirlenmesi için kullanılan değer ve ölçüt sistemleri ulusal ve uluslararası ölçekte tartışılmıştır. Mevcut sistemlerin eleştirel okuması yapılmış modern konut mirası için var olan potansiyelleri açığa çıkarılmış ve boşluklar tespit edilmiştir. Bu doğrultuda tez estetik ve deneyim kavramlarını temel alan yeni bir bakış açısı geliştirmeyi ve modern konut mimarlığını kapsayan bir ölçüt sistemi önermeyi hedeflemektedir. Çalışma modern konut mimarlığının kültürel miras olarak korunması ile ilgili sorunları aşabilmek için insan-yapı-çevre birlikteliğini vurgulayan duyu-düşünce-duygu-anlam-zaman-mekân niteliklerini birbirine bağlayan bir öneri ölçüt sisteminin değerlendirme aracı olarak kullanılabileceğini savunur. Perifer kentlerde yer alan, anonim ya da sıradan olarak görülen konut mekânlarının yerin özgün koşulları ile beraber ele alınmasının; insan ve çevre arasındaki bütüncül kurgunun kavranmasının koşulu olarak estetik deneyim vurgulanır. Estetik deneyim aracılığıyla yerin fiziksel, duygusal, düşünsel, zamansal, kültürel değerleri ile birlikte insan ve mekânın karşılıklı iletişimi ve birbirini ortaya çıkarma potansiyeli çözümlenmektedir. Çalışma kapsamında Antalya kent merkezinde 1923-1980 tarihleri arasında inşa edilmiş az katlı konut yapıları örneklem alanını oluşturmuştur. Modern dönem konut yapılarının ancak kentli/kullanıcı tarafından içselleştirilmesi ve özgün niteliklerinin kavranması ile korunacağı düşünülmektedir. Bu sebeple, öncelikle kent ölçeğinde modern dönem katmanına dair özgün veriler ortaya çıkarılmış, deneyim rotaları önerilmiştir. Az katlı konut yapılarının mimari karakteri analiz edilerek sundukları deneyim ortamları açığa çıkarılmıştır. İnsanın var olduğu ortamı biçimlendiren, yaşantıyı şekillendiren, kentsel ve yapısal karakterin özgün bileşenleri olan söz konusu yapılar önerilen "Estetik Deneyim Ölçütü" bağlamında değerlendirilmiştir. Kültürel önemleri ve miras değerleri tartışılmıştır. Nitelik ve nicelik olarak çeşitlilik gösteren; kültür, tarih, coğrafya ve yaşam biçimine göre farklılaşan modern tasarım yaklaşımına sahip az katlı konut örnekleri yerin fiziksel, kavramsal, düşünsel ve duygusal ögeleri ile ele alınarak değerlendirilmelidir. Tez çalışması seçmeci bir bakış açısı yerine modern dönem konut yapılarını var olduğu bağlamın maddi ve tinsel değerleri ile birlikte ele alacak, farklı modern konut yapıları için de uygulanabilir bir koruma yaklaşımı önermektedir. ANAHTAR KELİMELER: Antalya konut mimarlığı, Estetik deneyim, Fenomenoloji, Koruma değer sistemi, Modern konut mimarlığı, Modern miras