MİMARLIK PARADİGMASINDA FENOMENOLOJİNİN 21. YÜZYIL PERSPEKTİFLERİ: TASARIM KURAMI VE EĞİTİMİNDE ELEŞTİREL BİR YÖNTEM ÖNERİSİ
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SEZEN BAŞAK ÖZÜNUR ŞAHİN
Danışman: Kemal Reha Kavas
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İnsanoğlunun ilk mekân tanımlama pratiklerinin deneyime, yaşamsallığa ve rastlantıya dayalı örneklerinden bugüne, mimarlığın tanımı, kavrayışı ve sınırları tarihsel paradigma değişimleri çerçevesinde dönüşmeye ve kendini güncellemeye devam etmektedir. Mimarlığın antik tanımında yer alan, Vitruvius'un üç temel ögesi (utilitas, firmitas, venustas / kullanışlılık, sağlamlık ve güzellik) ile ilişkili olarak okunduğunda ise mimarlık kavramına dair değişmeyen bazı köklerin var olduğu ve bu köklerin değişen paradigma doğrultusunda çağdaş bir yorumunun mimarlık ve felsefe disiplinlerinin arakesitinde yeniden ele alınabileceği görülmektedir. Tez kapsamında mimarlığın Vitruvian okuma ile ilişkili olarak ele alınan üç temel ögesinin kartezyen dünya görüşü sebebiyle ürettiği ikili karşıtlıkları (kullanışlılık, sağlamlık ve güzellik ögeleriyle ilişkili olarak sırası ile işlev-anlam, sanat-teknik ve özne-nesne) aşmaya çalışan bir yaklaşımın mimarlık felsefesinin ürettiği bütünsel, eleştirel, disiplinlerarası zemin çerçevesinde tartışılması hedeflenmektedir. Çağdaş fenomenoloji perspektifleri doğrultusunda teknoloji, algı, deneyim, yer ve mekan tartışmalarının yeniden örgütlendiği eleştirel ve disiplinlerarası mimarlık ortamında çalışmanın temel tartışmasını 21. yüzyılın teknolojik paradigması içerisinde özgün bir yer üretiminin ve deneyiminin nasıl gerçekleştirilebileceğinin potansiyellerin sorgulanması oluşturmaktadır. Bu potansiyeller Vitruvian üçlünün ikilikleri aşan çağdaş fenomenolojik bir yorumu aracılığıyla kurgulanan model üzerinden irdelenmiştir. Tez kapsamında geliştirilen üçlü etkileşim değerlendirme modeli ise fenomenolojik bir değerlendirme yönteminin nihai adımı olarak mimarlık eğitimi-felsefe ilişkisi çerçevesinde Akdeniz Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Mimarlık Bölümü üzerinden sürdürülen nitel araştırma desenli tekli durum çalışmasına uygulanmıştır. Mimarlık lisans eğitimi müfredatının incelendiği doküman analizleri, örneklemi oluşturan öğrenciler ile yapılan yarı yapılandırılmış görüşmelerin içerik analizi ve durum çalışmasının uygulandığı dersin stüdyo çalışması çıktılarının ortaya koyulan üçlü etkileşim değerlendirme modeli üzerinden incelenmesiyle bulgular elde edilmiş ve birbirleriyle ilişkilendirilerek tartışılmıştır. Bu doğrultuda durum çalışmasının örneklemi özelinde mimarlık eğitimine dair müfredat temelinde öneriler geliştirilmiştir. Ek olarak önerilen fenomenolojik değerlendirme yönteminin mimarlık kuramı, pratiği ve eğitimi çerçevesinde mimarlık üretiminin tasarım, yapılaşma ve deneyim süreçlerinde kullanımına dair bütüncül çıkarımlarda bulunulmuştur. Elde edilen sonuçlarla mimarlık eğitimine felsefe disiplininin katkısının önemi vurgulanmış, aynı zamanda felsefi düşüncenin mevcut eğitim içeriğindeki sınırlılıkları tartışılmıştır. Modelin mimarlık eğitimine uygulanması ile mimarlık-felsefe disiplinleri arakesitinde öğrencilerin eleştirel ve bütünsel düşünme pratiklerini deneyimlemesinin sağlanabildiği görülmüştür. Ek olarak kuramsal çerçevede ve durum çalışması özelinde pratik alanda sürdürülen bu tartışma ile 21. yüzyılın eleştirel ve bütünsel paradigmasının, bir taraftan teknolojinin güncel potansiyellerine başvuran diğer taraftan da yere özgü bağlamı ve deneyimin fenomenolojik ilişkilerini bir arada barındıran bir mimarlık anlayışı için temel oluşturabileceği ortaya koyulmuştur. Bu bağlamda geliştirilen üçlü etkileşim değerlendirme modeli, mimarlık eğitimine mimarlık felsefesinin entegre edilmesine dair bir altlık olmanın yanı sıra mimarlık pratiği için de tasarım kuramının disiplinlerarası zemininde sürekli kendini güncelleyebilecek nitel bir fenomenolojik değerlendirme yöntemi önermektedir.