Salvia dorystoechas (syn: Dorystoechas hastata) bitki ekstraktlarının in vitro antidiyabetik ve anti-Alzheimer etkilerinin incelenmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Fen Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BETÜL TAŞKIRAN
Danışman: Sevil Aksu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Son yıllarda metabolik ve nörodejeneratif hastalıkları hedefleyen bitkisel temelli biyoaktif bileşikler ve özellikle bu bileşikler açısından zengin bitkiler araştırma konuları olarak ön plana çıkmıştır. Bu çalışma, Türkiye'nin güneybatısına özgü endemik bir tür olan Dorystoechas hastata'nın (D. hastata) metanol ekstraktından elde edilen farklı fraksiyonların fenolik bileşik profillerini detaylı bir şekilde ortaya koymak ve bu fraksiyonların asetilkolinesteraz (AChE), α-amilaz ve α-glukozidaz enzimleri üzerindeki in vitro inhibisyon etkilerini değerlendirmek amacıyla yürütülmüştür. Çalışmada, bitkinin yüksek fenolik içeriğe sahip fraksiyonlarının antidiyabetik ve anti-Alzheimer potansiyeli araştırılarak, D. hastata'nın fraksiyonlanması ile enzim inhibisyon kapasitesi arasındaki ilişkinin ortaya konulması hedeflenmiştir. Çalışmada, toplam fenolik bileşen tayini Folin-Ciocalteu ve toplam flavonoid bileşen tayini AlCl3 yöntemi ile yapılmıştır. İnhibisyon çalışmaları genellikle tercih edilen yöntemler ile gerçekleştirilmiştir. Asetilkolin esteraz enziminin inhibisyonu Ellman, α-amilaz enziminin inhibisyonu nişasta-iyot ve α-glukozidaz enziminin inhibisyonu ise p-nitrofenil-α-D-glukopiranozit yöntemi ile gerçekleştirilmiştir. Kinetik analizler için Michaelis-Menten grafiklerinin doğrusallaştırılması ile Km ve Vmax değerleri bulunmuştur. Elde edilen veriler istatistiksel olarak ANOVA ile analiz edilmiş ve anlamlılık düzeyi p <0,05 olarak belirlenmiştir Maserasyon yöntemi ile elde edilen metanol ekstraktından metanol, hekzan, kloroform ve su fraksiyonları elde edilmiş ve sistematik olarak analiz edilmiştir. UHPLC-MS/MS profillemesi sonucunda özellikle metanol fraksiyonunda karnosik asit (5622,18 µg/g), karnosol (2790,19 µg/g) ve rutin (2272,38 µg/g) en yüksek düzeylerde bulunmuştur. Rutin bileşiği dahil 8 bileşik D. hastata'da ilk kez raporlanmış ve bu durum türün kemotaksonomik verilerine önemli bir katkı sağlamıştır. Metanol fraksiyonu toplam fenolik bileşen tayininde 300,93 ± 7,66 mg GAE / g KF ile, su fraksiyonu ise toplam flavonoid bileşen tayininde 49,39 ± 0,22 mg QE / g KF ile en yüksek değere sahiptir. Enzim inhibisyon deneyleri güçlü biyolojik aktivite ortaya koymuştur. Asetilkolinesteraz enzimi için metanol ve hekzan fraksiyonları 10 µg/mL konsantrasyonda %40'ın üzerinde, kloroform ve su fraksiyonları ise % 25 civarında inhibisyon göstermiştir. Hekzan fraksiyonu α-amilaz enzimi üzerinde %86 inhibisyon (50 µg/mL'de) ile en yüksek aktiviteyi sergilemiştir. α-glukozidaz enziminin inhibisyonunda ise tüm fraksiyonlarda 10 µg/mL derişimde %50-%75 arasında inhibisyon gözlenmiştir. Bu bulgular, D. hastata'nın tip 2 diyabet ve Alzheimer hastalığı gibi kronik rahatsızlıklar üzerinde etkili olabilecek biyoaktif bileşikler açısından zengin olduğunu göstermektedir. Elde edilen veriler, bitkinin fonksiyonel gıda takviyeleri veya fitoterapötik ürünlerde değerlendirilme potansiyeline işaret etmektedir. Ancak bu potansiyelin doğrulanabilmesi için ileri düzey toksikolojik, farmakodinamik ve klinik çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır. Gelecekte yapılacak araştırmalar, D. hastata'nın etkinliğini daha net ortaya koyacaktır.