Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Biyoteknoloji, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AHMET İZMİRLİ
Danışman: Esin Arı
Özet:
Vaccaria hispanica (Mill.) Rauschert, yüksek nişasta, saponin ve biyoaktif bileşen içeriği nedeniyle gıda, kozmetik ve farmasötik sektöründe kullanım potansiyeli bulunan önemli bir tıbbi-endüstriyel bitki adayıdır. Islah programlarında erkencilik, yüksek tohum verimi ve hastalıklara dayanıklılık gibi özelliklerle birlikte apetal çiçek karakteri; verim ve bitki sağlığı açısından önemli bir ideotip bileşeni olarak değerlendirilmektedir. Ancak sözkonusu bu türde apetal çiçek karakterinin kalıtımı ve hızlı saf hat elde edilmesine yönelik çalışmalar sınırlıdır. Bu doktora tezinde, V. hispanica’da apetal çiçek karakterinin kalıtımının belirlenmesi ve in vitro androgenesis yöntemleri kullanılarak doubled haploid (DH) bitki üretim potansiyelinin ortaya konulması amaçlanmıştır. Araştırma, in vivo ıslah çalışmaları ve in vitro androgenesis çalışmaları olmak üzere iki ana bölümde yürütülmüştür. In vivo çalışmalarda, farklı petal yapısına sahip genotipler ebeveyn olarak kullanılmış; apetal ve petalli genotipler arasında yapılan melezlemeler sonucunda elde edilen F₁, F₂, F₃, F4 ve BC₁F₃ generasyonlarında petal tipleri fenotipik olarak değerlendirilmiştir. F₂ ve F₃ generasyonlarında elde edilen segregasyon oranları ki-kare (χ²) testi ile analiz edilerek apetal çiçek karakterinin genetik kontrolü incelenmiştir. Ayrıca ebeveyn, F4 ve BC₁F₃ hatlarında agronomik özellikler de karşılaştırılmış ve generasyonlar arasındaki farklılıklar istatistiksel olarak değerlendirilmiştir. In vitro çalışmalar kapsamında, seçilen genotiplerde anter kültürü ve mikrospor kültürü denemeleri yürütülmüştür. Androgenesis çalışmalarında mikrospor gelişim evresi, genotip ve indüksiyon ortamı faktörlerinin embriyo oluşumu ve rejenerasyon üzerine etkileri araştırılmıştır. Anter kültürü denemelerinde kallus, embriyo ve sınırlı sayıda sürgün oluşumu sağlanmıştır. Mikrospor kültürü çalışmalarında ise embriyo oluşumu elde edilmiş olmakla birlikte, sürgün rejenerasyonu sınırlı kalmıştır. Buna rağmen, bazı mikrospor kaynaklı sürgünlerde çiçeklenme gözlemlenmiş ve tohum oluşumunu teşvik etmeye yönelik alternatif kültür yaklaşımları uygulanmıştır. Sonuç olarak, bu çalışma ile V. hispanica’da apetal çiçek karakterinin kalıtımına ilişkin önemli bulgular elde edilmiş ve F4 ile BC₁F₃ generasyonlarında yeni apetal çeşit aday adayları geliştirilmiştir. Ayrıca androgenesis yoluyla saf hat geliştirme potansiyeli ve bu süreçte karşılaşılan bazı kısıtlamalar ortaya konulmuştur. Elde edilen sonuçların, bu türde yürütülecek ileri ıslah çalışmaları ile endüstriyel kullanım amaçlı çeşit geliştirme programlarına bilimsel bir altyapı sağlayacağı değerlendirilmektedir.