Vitex agnus-castus L. ÖZÜTLERİNİN VE YEŞİL SENTEZ YOLUYLA ELDE EDİLEN GÜMÜŞ NANOPARÇACIKLARININ ANTİKOLİNESTERAZ AKTİVİTELERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Fen Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Ayberk Yeşilada
Danışman: Sevil Aksu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Alzheimer hastalığı (AH) günümüzde demansın başlıca etkeni olarak bilinen ve tedavisi tam olarak bulunamamış nörodejeneratif bir hastalıktır. Dünya Sağlık Örgütüne göre 2050 yılına gelindiğinde dünya genelinde yaklaşık 106,8 milyon insana AH tanısı konacağı öngörülmektedir. Alzheimer hastalığı patogenezinde, asetilkolinesteraz (AChE) enziminin inhibisyonu kolinerjik hipotez çerçevesinde en sık başvurulan tedavi stratejilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Mevcut tedavilerin yetersiz kalması ve kullanılan ilaçların yan etkilerinin yüksek olması AH tedavisi ve patolojisini anlamak için önem arz etmektedir. İleriye yönelik çalışmalarda bitkisel kaynaklı kimyasalların ve bu kimyasallarla sentezlenen nanoparçacıkların kullanımı mevcut tedavilerin iyileştirilmesi ve daha etkili alternatiflerin sunulabilmesi açısından oldukça önemlidir. Bu tez çalışması kapsamında dünyada oldukça geniş bir yayılım gösteren Vitex agnus-castus bitkisinin yapraklarından elde edilen ekstraktlardaki toplam fenolik madde içeriği Folin Ciocalteu metodu, toplam flavonoid madde içeriği ise AlCl3 metodu ile belirlenmiştir. Ekstraktların kullanımı ile biyolojik sentez yöntemiyle gümüş nanoparçacıkların (AgNP) sentezlenmesi üzerine ışığın, pH'ın, ekstrakt konsantrasyonunun ve AgNO3 konsantrasyonunun etkileri değerlendirilmiştir. Seçilen AgNP'lerin bir kısmı doğrudan kullanılırken,bir kısmı ise 2°C/dk ve 10°C/dk ısıtma hızlarında kalsine edilmiştir. Oluşan AgNP'lerin üzerinde kaplama sağlayan fitokimyasalların etkileri tartışılmıştır. Karakterizasyon için dinamik ışık saçılımı (DLS), zeta potansiyel, UV-Visible spektrometrisi, Fourier Dönüşümlü Kızılötesi Spektroskopisi (FTIR), termogravimetrik analiz (TGA) ve geçirimli elektron mikroskopisi (TEM) analizleri kullanılmıştır. Bitki ekstraktları ve ekstraktlardan sentezlenen AgNP'ler AChE enzimi üzerinde çalışılarak inhibisyon etkileri gösterilmiştir. Buna ek olarak Vitex agnus-castus kökenli seçilmiş fitokimyasalların AChE ile etkileşim potansiyelini moleküler düzeyde değerlendirmek amacıyla rekombinant insan asetilkolinesterazın kristal yapısı olan 4EY7 yapısı kullanılarak moleküler docking analizi gerçekleştirilmiştir. Docking sonuçları, rosmarinik asit, luteolin ve klorojenik asit gibi bileşiklerin AChE'nin aktif bölgesine stabil bağlanma gösterdiğini ve burada hidrojen bağı etkileşimleri aracılığıyla tutunduğunu göstermiştir. Rosmarinik asidin Arg287 ve Glu199 ile, luteolinin Arg287 ile ve klorojenik asidin His438 ile kurduğu hidrojen bağları, ekstrakt profilinde yer alan fenolik bileşenlerin AChE inhibisyonuna katkı sağlayabileceğine yönelik mekanistik bir çerçeve sunmuştur. ii Bu bulgular, Vitex agnus-castus yaprak ekstraktları kullanılarak gerçekleştirilen AgNP sentezinde ışık koşulu, pH, AgNO3 ve ekstrakt konsantrasyonu gibi parametrelerin UV-Vis spektroskopisi aracılığıyla sistematik biçimde izlenmesine olanak tanımış ve pratik bir optimizasyon haritasının geliştirilmesine katkı sağlamıştır. Ekstraktların UHPLC-MS/MS profilleri ile sentez davranışları ve AChE inhibisyon sonuçlarının birlikte değerlendirilmesi kimyasal bileşen fonksiyon ilişkisine dayalı bir bakış açısı sunmuştur. TGA, zeta potansiyeli, FTIR ve TEM analizlerin kombinasyonu ile incelenen AgNP'lerin ısıl, kolloidal ve yüzey özellikleri birlikte değerlendirilmiş, docking analizi ile de deneysel inhibisyon verileri olası moleküler etkileşimler üzerinden desteklenerek sonraki biyolojik uygulamalar için hangi optimizasyon koşullarının daha uygun olabileceğine yönelik ölçülebilir göstergeler sağlanmıştır.