Arkeolojik, Epigrafik, Nümismatik Buluntular Işığında Perge'de Nemesis
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SÜLEYMAN ATALAY
Danışman: Gül Işın
Özet:
ÖZET
Nemesis’e ilişkin bugüne kadar Anadolu’da kent özelinde yapılan ilk çalışma olma özelliğine sahip bu tezin temel hedefi, Perge Antik Kent’indeki Nemesis varlığını ikonografi, tipoloji, mimari, coğrafi dağılım ve yayın bağlamında bütüncül olarak ele almaktır. Tez kapsamında tamamı Roma İmparatorluk Dönemi’ne tarihlenen altı adet mermer Nemesis heykeli, dört adet yazıt ve on adet sikke incelenmiştir. Arkeolojik, epigrafik ve nümismatik buluntulara yönelik değerlendirmeler öncesinde Nemesis ikonografisinin gelişimi, dağılımı ve değişiminin ne şekilde olduğu ele alınmıştır. Temelde intikamcı, cezalandırıcı, dengeleyici ve adil bir tanrıça olan Nemesis’in Roma İmparatorluk Dönemi öncesinde Rhamnus, Smyrna ve Alexandria antik kentlerinde öne çıktığı görülmektedir. Roma İmparatorluk Dönemi’nde tanrıçanın temsilinin çeşitlendiği, birçok tanrı, tanrıça, personifikasyonla senkretize olduğu ve imparatorluğun neredeyse tamamına yayıldığı anlaşılmıştır. Roma İmparatorluk Dönemi’nde Nemesis ikonografisinin cezalandırıcı, intikamcı, koşulları değiştirici, haklılığı ölçen, dengeleyici, adaletsizliği hızla ortadan kaldıran, kötülükleri kovan yönlerinin belirlenmesi tanrıçanın niteliklerinin ve etki alanlarının yaygınlığını ortaya koymuştur. Nemesis ikonografisinin cezalandırıcı yönü, tanrıçanın ayakları altındaki figürü ezmesi şeklinde gösterilmiştir. Tanrıçanın intikamcı yönü grifonla, koşulları değiştirici yönü tekerlekle, haklı ile haksızı ayırt etme özelliği cetvelle, dengeleyici niteliği teraziyle, adaletsizliği hızla ortadan kaldırma ve zamanında müdahale etme yetisi kanatlarla ilişkilendirilmiştir. Nemesis’in iki göğüs arasındaki khitonun yakasını sağ eliyle öne doğru çekme hareketi spuere in sinum olarak adlandırılmakta, tanrıçanın bu jestle kötülükleri kovduğu varsayılmaktadır.
Çalışma kapsamında ele alınan Nemesis heykellerinden dördü, ilk kez J. İnan tarafından bilim dünyasına tanıtılan, “Perge Nemesis Tipi” olarak adlandırılan, Aphrodite Colonna-Borghese tipi varyantı özellikleri gösterirken, bir heykel “Argos/Salamis Musa tipi” varyantı, bir diğer heykel ise duruş ve motif bakımından Pudicitia tipinde yapılmıştır. Perge’deki Pudicitia tipindeki örnek, Nemesis tipolojisi içinde ilk olma özelliğine sahiptir. Söz konusu heykellerden üçü Güney Hamam’dan [I], diğerleri ise Geç Dönem Kapısı [C1], Tiyatro [A] ve Kuzeybatı Nymphaion’da [F5] yürütülen kazılarda tespit edilmiştir. Güney Hamam’da bulunan üç adet mermer Nemesis heykelinin her birinin farklı tipoloji, üslup, işçilik ve dönem özellikleri göstermesi ve sadece ikisinin kaidesinde yazıt bulunması, Perge’de Nemesis’in çok yönlülüğü ve çeşitliliğini desteklemektedir. Tanrıçanın özgün değerine katkı sunan heykellerin tamamı kanatsız olup sağ elleriyle giysi yakalarını çekmektedir. PNH1 no’lu heykel dışında sol kolları üzerinde cetvel bulunması, grifon ve tekerlek motifi tanrıçanın Perge’de standart ikonografik niteliklerinin takip edildiğini göstermektedir.
Perge’de Tiyatro [A] ve Kuzey Hamam [I1] palaestrası’ndan ele geçen Nemesis Epekoos’tan söz eden yazıtların tanrıçaya duyulan bireysel yakınlık ve adanmışlıkla ilişkili olabileceği kabul edilmektedir. Nemesis’e ilk kez Perge’de atfedilen Enodia/Ennodia sıfatı, Batı Nekropolis [La], M2 mezar yapısından ele geçen yazıtta tespit edilmiştir. Nemesis rahibi Eutykhianos ve ailesine ait söz konusu yazıtla, tanrıçanın ölülerin ve mezarların koruyucusu olma özelliği vurgulanmak istenmiştir. Batı Cadde'de [Jb] bulunan Nemeseia Severia festivali agonothetesi Falconianus’u onurlandıran yazıtlı heykel kaidesinin ise, tanrıçanın kamusal alanlarda öne çıkarılmak istenmesiyle ve imparator kültüyle ilişkili olduğu anlaşılmıştır.
Perge’den sadece Marcus Aurelius ve Commodus Dönemi’ne tarihlenen dört farklı tipte on adet bronz sikkenin arka yüzünde ayakta Nemesis tasviri betimlenmiştir. Diğer Pamphylia kentlerinin aksine Perge’de basılan Nemesis tasvirli sikkelerin, tıpkı heykeltıraşlık örneklerinde olduğu gibi, kanatsız betimlenmiş olması Perge’de tanrıçanın ikonografik sürekliliğini ve özgünlüğünü destekleyen unsurlar arasında yer almaktadır.
Perge’de kentin farklı noktalarından ele geçen, tanrıçanın standart unsurları yanında farklı yönlerini de vurgulayan mevcut buluntular, yoğunlukla Antoninuslar ve Severuslar Dönemi’ne iz vermektedir. Bu durum sözü edilen dönemlerde, Nemesis’in kentle özdeşleştiğini, sivil ve resmi etkinliklerde görünürlük kazanarak önemli bir tanrıça haline geldiğini göstermektedir. Bugüne kadar yapılan çalışmalarda, Nemesis’e ilişkin buluntuların sayıca en yoğun olduğu kentlerden birisinin Perge olması, kentin Roma devlet otoritesiyle askeri, siyasi, idari ve kültürel yakınlığını kanıtlar niteliktedir. İmparatorluk ile gerçekleştirilen iş birliğinin doğal sonucu olarak Nemesis’e ait verilerin artışına karşın, Perge tanrıçanın temsilinde kendi standart ikonografik geleneğini korumuştur. Nemesis’in devletin koruyucusu ve düzenin sağlayıcısı olması rolünden hareketle, Perge’nin yerel elitleri ve kamu görevlileri kendi prestijlerine yönelik propaganda aracı olarak, tanrıçaya ithaflarda bulunmuşlardır.
Özetle, MS 2. ve 3. yüzyıllarda, Perge’de Nemesis’in koruyucu, cezalandırıcı, çekinilen, dengeleyici bir tanrıça olarak yüceltildiği ve saygı gördüğü anlaşılmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Perge, Nemesis, Heykel, Yazıt, Sikke, Kült
SUMMARY
NEMESIS IN THE LIGHT OF ARCHAEOLOGICAL, EPIGRAPHIC AND NUMISMATIC FINDS IN PERGE
The primary objective of this thesis—constituting the first city‑specific study on the presence of Nemesis in Anatolia—is to examine the goddess’s manifestations in the ancient city of Perge through a comprehensive analysis of iconography, typology, architecture, geographical distribution, and the history of scholarship. Within the scope of the study, six marble statues of Nemesis, four inscriptions, and ten coins, all dated to the Roman Imperial Period, have been analyzed. Before addressing the archaeological, epigraphic, and numismatic evidence, the development, distribution, and transformation of Nemesis iconography are discussed. Nemesis, fundamentally a vengeful, punitive, balancing, and just deity, is observed to have been particularly prominent in the ancient cities of Rhamnus, Smyrna, and Alexandria prior to the Roman Imperial Period. During the Roman Imperial Period, however, her representation diversified, becoming syncretized with numerous gods, goddesses, and personifications, and her cult spread across nearly the entire empire. The identification of the punitive, vengeful, circumstance‑altering, justice‑measuring, balancing, and injustice‑dispelling aspects of Nemesis in Roman Imperial iconography demonstrates the breadth of her attributes and spheres of influence. Her punitive aspect is depicted through the figure crushed beneath her feet; her vengeful aspect is associated with the griffin; her capacity to alter circumstances with the wheel; her ability to distinguish the just from the unjust with the ruler; her balancing quality with the scales; and her swift intervention against injustice with wings. The gesture in which Nemesis pulls forward the collar of her chiton between her breasts with her right hand—known as spuere in sinum—is interpreted as a means of driving away evil.
Of the Nemesis statues examined, four correspond to the “Perge Nemesis Type,” first introduced by J. İnan and considered a variant of the Aphrodite Colonna‑Borghese type. One statue represents a variant of the “Argos/Salamis Muse Type,” while another is executed in the Pudicitia type in terms of pose and motif. The Pudicitia‑type example from Perge constitutes the first known instance of this type within Nemesis typology. Three statues were discovered in the South Baths [I], while the others were found in the Late Roman Gate [C1], the Theater [A], and the Northwest Nymphaion [F5]. The fact that the three Nemesis statues from the South Baths display different typological, stylistic, technical, and chronological characteristics—and that only two bear inscriptions on their pedestals—supports the multifaceted and diverse nature of Nemesis in Perge. All statues contributing to the goddess’s distinctive character are wingless and depict her pulling the garment collar with her right hand. Except for the PNH1 statue, the presence of a ruler on the left arm, along with the griffin and wheel motifs, indicates adherence to the standard iconographic attributes of Nemesis in Perge.
The inscriptions from the Theater [A] and the palaestra of the North Bath [I1] referring to Nemesis Epekoos may reflect personal devotion and individual affinity toward the goddess. The epithet Enodia/Ennodia—attested for Nemesis for the first time in Perge—appears in an inscription from the M2 tomb structure in the West Necropolis [La]. This inscription, belonging to the Nemesis priest Eutykhianos and his family, emphasizes the goddess’s role as protector of the dead and of graves. The inscribed statue base honoring Falconianus, the agonothetes of the Nemeseia Severia festival, discovered on the West Street [Jb], suggests an intention to foreground the goddess in civic spaces and highlights her association with the imperial cult.
Only ten bronze coins of four different types, dated to the reigns of Marcus Aurelius and Commodus, depict a standing Nemesis on the reverse and are known to have been minted in Perge. Unlike the other cities of Pamphylia, the wingless depiction of Nemesis on Perge’s coinage—paralleling the sculptural representations—constitutes an important indicator of the city’s iconographic continuity and local distinctiveness.
The finds recovered from various parts of Perge, which emphasize both the standard attributes of Nemesis and her additional aspects, predominantly date to the Antonine and Severan periods. This concentration indicates that during these periods Nemesis became closely associated with the city, gaining visibility in civic and official contexts and emerging as an important deity. The fact that Perge is among the cities yielding the highest number of Nemesis‑related finds to date demonstrates its close military, political, administrative, and cultural ties with Roman state authority. Although the increase in Nemesis‑related material reflects the city’s collaboration with the Empire, Perge nevertheless preserved its own standard iconographic tradition in representing the goddess. Given Nemesis’s role as protector of the state and guarantor of order, the city’s local elites and public officials appear to have dedicated offerings to her as instruments of civic prestige and political propaganda.
In summary, the evidence indicates that in the 2nd and 3rd centuries AD, Nemesis was venerated and esteemed in Perge as a protective, punitive, awe‑inspiring, and balancing deity.
Key Words: Perge, Nemesis, Statue, Inscription, Coin, Cult