GEZEGENSEL BASKILARA UYARLANMIŞ İNSANİ GELİŞME ENDEKSİNİN GENİŞLETİLMESİ VE ÇOK KRİTERLİ KARAR VERME YÖNTEMLERİ İLE ANALİZİ
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ekonometri Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BUSE EDA AKYÜZ
Danışman: Emre İpekçi Çetin
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İnsani gelişme denildiğinde akla kişilerin refah içerisinde ve kaliteli olarak nitelendirilebilecek bir hayata sahip olmaları, uzun ve sağlıklı bir hayatın kişilere sunulabilmesi ve kişi gelişimi için gerekli olan bilgi erişimine sahip olabilmeleri gelmektedir. İnsani gelişmeyi ölçmek için birçok hesaplama tekniği geliştirilmiştir. Bu tekniklerden biri de Birleşmiş Milletler Gelişme Programı tarafından geliştirilen İnsani Gelişme Endeksi'dir. İnsani Gelişme Endeksi; eğitim, gelir ve sağlık göstergelerini kullanarak ülkelerin insani gelişme düzeylerini hesaplamakta ve ülkeler arası karşılaştırmaların yapılmasına imkân sunmaktadır. Endeksin gelir göstergesinde kişi başı Gayri Safi Milli Hasıla, sağlık göstergesinde beklenen yaşam süresi ve eğitim göstergesinde ortalama ve beklenen öğrenim süreleri yer almaktadır. İnsani Gelişme Endeksi hesaplamaları ile ülkeler arasındaki farklılıklar tespit edilebilmekte, ülkelerin üstün ya da zayıf yönleri ve hangi ülkenin hangi gösterge bazında gelişme göstermesi gerektiği belirlenebilmektedir. Ancak literatürde bu dört alt belirleyici ve üç gösterge ile hesaplanan İnsani Gelişme Endeksi için gelişme seviyesini tam olarak yansıtamadığı yönünde de birçok çalışma bulunmaktadır. Bu nedenle bu tez çalışmasının ilk hedefi eğitim, gelir ve sağlık göstergelerinin alt belirleyicilerinin genişletilmesi olarak belirlenmiştir. Bunun için literatürden yola çıkılarak çeşitli çalışmalarda gelişme seviyesi ölçümlerinde kullanılan alt belirleyiciler tespit edilmiş ve İnsani Gelişme Endeksi ile arasında istatistiksel olarak anlamlı korelasyona sahip olan alt belirleyiciler çalışmaya dahil edilmiştir. Günümüzde iklim değişimleri ve çevre kirliliği dahil edilmeden gerçekleştirilen gelişme seviyelerinin sürdürülebilir görünmemesi sebebiyle Birleşmiş Milletler Gelişme Programı tarafından çevre faktörünü gelişme seviyesine dahil eden Gezegensel Baskılara Uyarlanmış İnsani Gelişme Endeksi geliştirilmiştir. Çevre göstergesi; karbondioksit emisyonu ve kişi başı madde ayak izi ile ölçülmekte ve İnsani Gelişme Endeksi'ne düzeltme faktörü olarak eklenmektedir. Böylece çevre faktörü dahil edilmiş insani gelişme düzeyi bulunabilmektedir. Gelişmiş ülkelerde İnsani Gelişme Endeksi ve Gezegensel Baskılara Uyarlanmış İnsani Gelişme Endeksi arasındaki farkın daha yüksek olduğu, düşük gelişme gösteren ülkelerde ise bu farkın daha az olduğu Birleşmiş Milletler Gelişme Programı raporlarında sunulmaktadır. İnsani Gelişme Endeksi'nin gelişme seviyesi ölçümünde yetersiz olduğu görüşü sebebiyle, Gezegensel Baskılara Uyarlanmış İnsani Gelişme Endeksi'nin de İnsani Gelişme Endeksi'nden oluştuğu göz önüne alınarak çevre göstergelerinin de arttırılması gerektiği düşünüldüğünden İnsani Gelişme Endeksi ile istatistiksel olarak anlamlı korelasyona sahip çevre alt belirleyicileri de belirlenerek bu çalışma kapsamına alınmıştır. Çalışmada genişletilen çevre göstergesinin genişletilen İnsani Gelişme Endeksi'ni ne kadar etkilediği ve değişimlerden bu endeksin nasıl etkileneceği sorusundan hareketle çalışmada bazı regresyon analizleri de yapılmaktadır. Bunun için ortalamaya göre tahmin sonuçlarını veren klasik regresyon ile medyana göre tahmin sonuçlarını veren ve 0,25, 0,50 ve 0,75 gibi kantiller için ayrı ayrı sonuçlar sunabilen Kantil regresyon analizlerinden faydalanılmaktadır. Ayrıca aynı analizler genişletilmiş İnsani Gelişme Endeksi'nin genişletilmiş çevre göstergesindeki etkisi üzerine de test edilmektedir. Birleşmiş Milletler Gelişme Programı'nın İnsani Gelişme Endeksi ve Gezegensel Baskılara Uyarlanmış İnsani Gelişme Endeksi hesaplamalarında kullandığı yöntemler bu çalışmada genişletilmiş İnsani Gelişme Endeksi ve genişletilmiş Gezegensel Baskılara Uyarlanmış İnsani Gelişme Endeksi hesapları için kullanılmaktadır. Bunun yanı sıra çalışmada Çok Kriterli Karar Verme yöntemleri kullanılarak da ülkelerin skorları hesaplanmakta ve ülke sıralamaları yapılmaktadır. Bunun için pek çok yöntemi içinde barındıran Çok Kriterli Karar Verme yöntemleri arasından özellikle literatürde son on yılda geliştirilen sıralama yöntemleri tercih edilmiştir. Birleşmiş Milletler Gelişme Programı hesaplamalarında eşit ağırlıklandırma kullanıldığı için bu çalışmada da hem eşit ağırlıklar hem de CRITIC yönteminden hesaplanan ağırlıklar dikkate alınmıştır. Çalışmada MABAC, MAIRCA, MARCOS, SECA, DNMA ve COCOSO yöntemleri kullanılarak ülkelerin gelişme düzeyi sıralamaları yapılmaktadır. Sıralamaların birleştirilmesinde ise BORDA sayım yöntemi ve COPELAND yöntemleri kullanılmaktadır. Çalışma 130 ülkeye ait 32 alt belirleyici (kriter) verisi dahil edilerek gerçekleştirilmiştir. Yapılan regresyon analizlerinde genişletilmiş İnsani Gelişme Endeksi ve genişletilmiş çevre göstergesi arasında pozitif ve anlamlı bir ilişki bulunduğu, ülkelerin gelişme düzeylerinin artışında yani 0,25'ten 0,75 kantiline gidildikçe genişletilmiş çevre göstergesinin değerinin azalmakta olduğu görülmektedir. Genişletilmiş İnsani Gelişme Endeksi'nin de genişletilmiş çevre göstergesi üzerinde pozitif ve anlamlı bir etkisi bulunmakta, genişletilmiş çevre göstergesinin değeri arttıkça yani 0,25, 0,50 ve 0,75 kantillerde genişletilmiş İnsani Gelişme Endeksi değerinde azalma görülmektedir. Eşit ağırlıklandırma ve CRITIC tabanlı ağırlıklandırmalar kullanılarak yapılan Çok Kriterli Karar Verme yöntemlerinin sıralamalarda genel olarak ilk beşte yer alan ülkeler İsveç, Norveç, Avusturya, Finlandiya ve Almanya olurken son beşte yer alan ülkeler Orta Afrika Cumhuriyeti, Nijer, Çad, Gine ve Benin olmuştur. Türkiye ise her iki ağırlıklandırma yöntemine göre de 52. sırada yer almıştır.