Çağdaş Mimarlığın "Akdenizliliği" Üzerine Fenomenolojik Bir Okuma: Antalya Örneği
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, --------------------------------, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AYŞE ŞEKERCİ ŞENOĞLU
Danışman: Kemal Reha Kavas
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Mimarlıkta 20. yüzyılın ilk yarısına hâkim olan modern hareketin temel iddialarından biri yerel koşullardan bağımsız bir evrensel üretim paradigmasının gerekliliğidir. 20. yüzyılın ortalarından itibaren gelişen modern sonrası mimarlık kuramı ise farklı düşünsel sistemlere dayanarak söz konusu evrenselci yaklaşıma karşı çıkmıştır. Bu çerçevede ortaya çıkan akımlardan biri olan bölgeselcilik ve başvurulan felsefi kaynaklardan biri olan fenomenolojinin ortak noktaları, mimari tasarımda yerel karakterin, özgün girdilerin ve tarihsel tecrübenin önemini gündeme getirmeleridir. Yerel mimari karakterin tarihsel tecrübe içerisinde olgunlaştığı farklı yerleşimleri içeren Akdeniz Havzası, coğrafi ve kültürel bağlamın mimarlığa yansıması bakımından zengin tarihsel verilere sahiptir. 20. yüzyıl tarih yazımı içerisinde, Akdeniz coğrafyasına özgü tarihsel ve kültürel ortaklıkları vurgulayan "Akdenizlilik" kavramı gelişmiştir. Modern sonrası mimarlık kuramında yerel verilerin öneminin hatırlanması Akdeniz iklimi, coğrafyası ve kültürü içerisinde gelişen tarihsel mimarlık ürünlerine yönelik ilgiyi de arttırmış ve bu yapılar, çağdaş mimarlıkta yorumlanabilecek bilgi kaynakları olarak görülmeye başlanmıştır. Böylece, "Akdenizli" duyarlılıklara sahip çağdaş mimarlık örneklerinin hangi ölçütler doğrultusunda ve hangi yöntemler ile tasarlanabileceği önemli bir soru haline gelmektedir. Tez, geleneksel yerleşim dokularına özgü "Akdenizli" mimari niteliklerin tanımlanması, çağdaş mimarlıktaki sürekliliklerinin tespit edilmesi ve "Akdenizliliğin" çağdaş tasarımlarda özgün yorumlar ile sürdürülebilmesinin imkanlarını sorgulamakta ve bunları gerçekleştirmenin fenomenolojik kavramsal çerçeveye dayalı nitel bir araştırma zemininde mümkün olabileceğini savunmaktadır. Çağdaş mimarlığın "Akdenizliliğini" tartışan bu fenomenolojik okuma, günümüzde "Akdenizliliği" tarihsel mimari öğelerin biçimsel taklitleri ile sınırlandıran yüzeysel tasarım yaklaşımlarına karşı çıkmakta, bunun yerine tarihsel yapılı çevreye özgü nitelikleri soyut mekânsal ilkeler ile ifade ederek mekânı üç boyutlu derinliği ve deneyim potansiyelleri üzerinden değerlendirebilen özgün tasarım yorumlarını ve bunlara imkân sağlayacak bir ölçüt sistemini hedeflemektedir. Bu araştırma kapsamında Akdeniz coğrafyasının belirli bir geleneksel yerleşim dokusuna özgü mekânsal deneyim süreçlerinin ve bunlara karşılık gelen mekânsal örüntülerin tespit edilmesini sağlayan bir fenomenolojik temsil yöntemi geliştirilmektedir. Bu doğrultuda, tezin amacı geleneksel kent dokularında yerel "Akdenizli" niteliklerin tespit edilmesine, bu niteliklerin ilgili yörede geleneğin çağdaş yorumuna ilişkin mekânsal özellikler taşıyan mimarlık ürünlerinde nasıl ve hangi düzeyde var olduğunun belirlenmesine, tespit edilen yerel "Akdenizli" mimari niteliklerin günümüzde özgün yorumlar ile sürdürülebilmesine yönelik bir yöntem önermek ve bu yöntemi bir vaka etüdüyle test etmektir. Coğrafi ve kültürel boyutların şekillendirdiği geleneksel yerleşim dokusunu barındıran Antalya Kaleiçi, geleneksel yerleşim dokularına özgü 'Akdenizli' mimari niteliklerin tanımlanması aşamasında başvurulan örneklem alanı olarak seçilmiştir. Kaleiçi dokusunun "Akdenizli" nitelikleri, mekânsal örüntüler üzerinden, fenomenolojik temsil yöntemi ile ortaya konmuştur. Bu yöntem ile tespit edilen yerel "Akdenizli" mimari niteliklerin, Antalya'da yer alan çağdaş mimarlık ürünlerindeki karşılıkları aranmıştır. Çağdaş mimarlık kapsamında örneklem oluşturulurken tasarımların Antalya'da turizm ve kentsel gelişmenin hızlandığı 1980'li yılların başlarından günümüze dek uzanan süreçte inşa edilmiş olması, barınma işlevini karşılaması, mekânsal birimlerinin organizasyonu ile bir yerleşim dokusu üretmesi, yerel mimari geleneğin çağdaş yorumuna ilişkin mekânsal özellikler taşımaları veya bu doğrultuda bir mimari söylem çerçevesinde üretilmiş olmaları seçim ölçütleri olarak belirlenmiştir. Böylece tez, tarihsel dokulardaki "Akdenizli" mimari niteliklerin tespiti ve bu niteliklerin gelecekte üretilecek mimarlık ürünlerinde özgün yorumlar ile sürdürülebilmesi için nitel bir ölçüt sistemi önermektedir. Söz konusu sistem, yöreye özgü mimari değerlere sahip tüm yerleşim merkezlerinde uygulanabilecektir. Böylece, yöreye özgü mimari dilin çağdaş tasarımlarda biçimsel ve yüzeysel taklide dönüşmeyen özgün yorumlar ile sürdürülebilmesi için yöntem geliştirilebilir.