El-mefâtîh fî Şerhi'l-Mesâbîh isimli eseri bağlamında Muzhiruddîn ez-Zeydânî'nin hadis şerhçiliği

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MUHAMMED SAMİ OKUYAN

Danışman: Mehmet Dilek

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tezde, klasik hadis literatüründe önemli bir yeri bulunan Mesâbîhu's-sünne'ye yazılan şerhlerden Muzhirû'd-Dîn ez-Zeydânî'ye ait el-Mefâtîh fî şerhi'l-Mesâbîh adlı eser incelenmektedir. Eser ve müellifi ez-Zeydânî, klasik kaynaklarda oldukça fazla zikredilmesine rağmen özellikle Türkiyedeki akademik çalışmalarda müstakil ve kapsamlı bir şekilde araştırmaya konu yapılmamıştır. Çalışmamızda ez-Zeydânî'nin hayatı ve ilmî şahsiyeti ile eseri el-Mefâtîh'in tertibi, muhtevası, şerh yöntemi ve kaynak kullanımı sistematik biçimde ele alınmaktadır. Araştırmada nitel, metin merkezli ve analitik bir yöntem benimsenmiştir. Bu çalışmanın temelini el-Mefâtîh'in neşredilmiş nüshası oluşturmaktadır. Eser bütünüyle taranmış, seçilmiş örnekler üzerinden özellikle lafız açıklamaları, lügat ve nahiv tahlilleri, fıkhî ve kelâmî yorumlar ile muhtelifu'l-hadîs bağlamındaki yaklaşımlar ayrıntılı biçimde izah edilmiştir. Ayrıca ez-Zeydânî'nin şerhinin, imkânlar ölçüsünde diğer Mesâbîhu's-Sünne şerhleri ile karşılaştırılması yapılarak hadis şerhçiliği ortaya konmaya çalışılmıştır. Araştırmalarımız neticesinde, el-Mefâtîh'in faydalı olmayacak kadar kısa ve okuyucuyu bunaltacak kadar uzun olmayan bir şerh olarak nitelenebileceğini, dil yönünden tahlillerin bulunduğu bunun yanı sıra fıkhî ve kelâmî değerlendirmeler içeren orta hacimli bir şerh hüviyetine sahip olduğunu söyleyebiliriz. Ez-Zeydânî'nin, rivayetler arasında görünen ihtilafları çoğunlukla cem ve te'lif yöntemleriyle gidermeye çalıştığı; başvurduğu hadis, fıkıh ve kelâm kaynaklarını büyük ölçüde açıkça zikrettiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak el-Mefâtîh fî şerhi'l-Mesâbîh, hem ez-Zeydânî'nin hadis şerhçiliği açısından konumunu, hem de klasik şerh geleneğinin çeşitliliğini göstermesi bakımından üzerinde durulması gereken bir metin olarak ortaya çıkmaktadır.