Arykanda Antik Kenti'nin Hellenistik ve Roma dönemi plastik sanatı (1971-2018)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, -, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: UTKU ARINÇ
Danışman: Gül Işın
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Buradaki doktora tez çalışmasının konusunu "Arykanda Antik Kenti'nin Hellenistik ve Roma Dönemi Plastik Sanatı (1971-2018)" oluşturmaktadır. Arykanda, Antalya ilinin Finike ilçesine bağlı, Finike-Elmalı karayolunun 35. km'sinde bulunan Arif Köyü sınırları içerisinde yer almaktadır. Tez kapsamında 97 adet eser çalışılmış olup bu eserlerin bağlı bulunduğu müzeler Antalya, Elmalı ve Demre Müzelerinde yer almaktadırlar. Çalışmamızın kapsamını, 1971-2018 yılları arasındaki kazı çalışmalarında bulunan plastik eserlerin bütünü oluşturmaktadır. Bu bağlamda, inceleme tüm heykeltıraşlık eserlerini kapsamış, bağımsız yontuların yanında kentte oldukça kaliteli işçiliğe sahip bronz heykeller de araştırmaya dahil edilmiştir. Bu plastik eserler bugüne kadar kapsamlı bir çalışmaya konu edilmemiş olmasıyla beraber ilk kez tarafımızdan bilim dünyasına tanıtılmış olması çalışmamızın özgün değerini ortaya koymaktadır. Ayrıca bu eserler tipolojik, stilistik ve ikonografik olarak bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmiş olması zengin repertuvara sahip Arykanda plastiğinin sanat düzeyi ve kronolojisinin anlaşılması/aydınlatılması ile ayrıca önemlidir. Çalışma kapsamında değerlendirilen eserler içerisinde en büyük grubu bağımsız mermer ve kireçtaşı/kalker yontular oluşturmaktadır. Kendi içerisinde alt gruplara ayrılan bu eserlerde sayıca en büyük grubu; portreler ve mermer heykelcikler oluşturmaktadır. Envanterlik eser niteliğinde olan bu grup dışında çalışma kapsamına alınan küçük parça heykel ve heykelcikler de mevcuttur. Bahse konu olan bu küçük parçalar: baş, gövde, kol, bacak ve heykel kaidelerinden oluşmaktadır. Kentte ele geçirilen bir diğer önemli buluntu grubunu bronz eserler oluşturmaktadır. Çok az sayıya sahip bronz eserin ele alındığı grupta; Alexander Severus?/Gordianus III? portresi ve iyi kondisyona sahip kol, bacak, ayak ve elbise kıvrımlarına ait parçalar da çalışma kapsamında değerlendirilmiştir. Çalışmamızda değerlendirilen eserlerin büyük bir kısmı Roma Dönemi'ne ait olmakla beraber az sayıda Hellenistik Dönem'e tarihlendirilebilecek eser tespit edilebilmiştir. Stilistik değerlendirmeler neticesinde kentteki en erken malzemenin MÖ 2. yy.'a en geç tarihli olanların ise MS 4. yy.'a ait olduğu anlaşılmıştır. Bu dönem aralığında ise kentteki heykeltıraşlık faaliyetlerinin kesintisiz olarak devam ettiği görülmüştür. Buluntu grubu içerisinde Klasik Dönem'e ait eserlere tesadüf edilmemiş olsa da bu dönemin meşhur tiplerinin özellikle MS 1. ve 2. yy.'da küçük değişikliklerle kopya edildikleri anlaşılmıştır. Yapılan stilistik ve tipolojik değerlendirmeler sonucunda Arykanda heykeltıraşlık eserlerinin Side ve Perge gibi yakın kentlerle benzerlikler sunduğu, Batı Anadolu dışında ise daha çok Delos, Samos, Kos ve Leptis Magna gibi bölgelerle de ilişkili olduğu tespit edilebilmiştir. Kentte varlığı konusunda bugüne kadar herhangi bir ipucu bulunmayan atölyelere ilişkin de somut verilere ulaşılmıştır. Bitirilmeden yarım bırakılan kadın ve erkek portrelerinin dışında yarı işçilikli heykelciklerin de bulunması Arykanda'da yerel atölyelerin olabileceğine ilişkin önerimizi desteklemiştir. Arykanda heykeltıraşlığına ilişkin hazırlanan bu çalışmada eserlerin büyük ölçüde kırık olmalarına rağmen tipolojik olarak tanımlanmaları mümkün olmuştur. Heykelcik kategorisinde yer alan Aphrodite'lerin günlük konulu tipolojilerinin tercih edildiği anlaşılmıştır. Yine çalışmamız kapsamında irdelenen eserler içerisinde elleri arkada bağlı tutulan Eros heykelcikleri yeni bir tip olarak literatüre kazandırılmış ve kentin kültürel ve sanatsal yönünün önemini açığa çıkarmıştır. Yine kentin inanç dünyasına ışık tutacak olan bir diğer önemli bulgu ise kaliteli işçilik gösteren ve benzer örneklerinin aksine boyutlarıyla dikkat çeken Telesphoros heykeli olmuştur. Bunun yanında Anasyromenos tipindeki Priapos heykelciği ve Hermaphrodite gibi betimine az rastlanan heykelcikler de kentin zengin sanat dünyasına tanıklık eder. Anahtar Kelimeler: Arykanda Antik Kenti, Lykia Bölgesi, Hellenistik Dönem, Roma Dönemi, Heykel, Bronz.