Düden çayı havzasındaki endemik Pseudophoxinus antalyae (Teleostei: Leuciscidae) Bogutskaya, 1992 populasyonlarının bazı büyüme ve geometrik morfometri parametrelerinin değerlendirilmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Fen Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ELİF ACAR
Danışman: Nehir Kaymak
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Balıklar gibi özellikle geniş dağılım alanlarına sahip organizmalar genellikle kaynak ve habitat kullanımına bağlı olarak yerel ekolojik uzmanlıklar sergilerler. Dolayısıyla farklı çevresel koşullarda (yada farklı habitat tiplerinde) yaşayan popülasyonların vücut morfolojisi önemli ölçüde farklılık gösterebilir. Bunun yanında rezervuarlı büyük barajlar da, balık morfolojisinde farklı seleksiyona neden olabilir; ancak, hidroelektrik santrallerin (HES) ve şelalelerin neden olduğu izolasyonun etkisi büyük ölçüde bilinmemektedir. Bu çalışmanın gerçekleştiği Düden Çayı havzası uzun süredir yoğun antropojenik baskılar (evsel ve endüstriyel atıklar, tarımsal faaliyetler, 2 adet HES, yabancı balıklar vs.) nedeniyle büyük ölçüde tehdit altındadır. Düden Çayı, endemik ve populasyonları tehdit altında olan bir balık türüne, Pseudophoxinus antalyae Bogutskaya, 1992 (Cypriniformes: Leuciscidae)'ne ev sahipliği yapmaktadır. Böylesine yoğun antropojenik baskı altındaki bir ekosistemde habitat tiplerine ve izolasyona bağlı olarak P. antalyae popülasyonlarının durumunun ve vücut morfolojisinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda hazırlanmış olan bu çalışmada P. antalyae alt popülasyonlarının i) popülasyon demografisi aracılığıyla yaşam öyküsü özelliklerinin ve ii) P. antalyae alt populasyonlarının morfolojik varyasyon (vücut büyüklüğü ve şekli) örüntülerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bunun için Kırkgöz Kaynağı-Düden Çayı boyunca belirlenen üç istasyondan (Kaynak, yukarı Düden ve aşağı Düden) yakalanmış toplam 172 bireyin populasyon özelliklerinin karşılaştırılması için populasyon büyüklüğü, biyokütle ve kondisyon durumları ile boy-ağırlık ilişkileri hesaplanmıştır. Bunun yanında toplam 120 birey üzerinde 13 landmark noktası oluşturularak vücut şeklindeki varyasyonlar geometrik morfometri analizi ile değerlendirilmiştir. Habitat tipi ve izolasyona bağlı olarak popülasyonlar arasında şekil farklılık/benzerliklerinin ortaya çıkarılması için bazı tek (ANOVA) ve çok değişkenli istatistiksel analizler (MANOVA, PCA ve DFA) kullanılmıştır. Kaynak populasyonun bolluk ve biyokütlesi diğer iki populasyondan (Yukarı Düden ve Aşağı Düden) önemli ölçüde yüksek bulunmuştur. Populasyonların kondisyon değerleri de her üç lokasyonda birbirinden önemli ölçüde farklılık göstermiştir. Kaynak ve Aşağı Düden populasyonlarının pozitif allometrik büyüme özelliği gösterdiği, buna karşın Yukarı Düden populasyonuna ait bireylerin ise negatif allometrik büyüme gösterdikleri belirlenmiştir. ANOVA sonuçları vücut büyüklüğünün (centroid büyüklük) lokasyona bağlı olarak önemli ölçüde değiştiğini ortaya koymuştur. Buna göre Kaynak populasyonundaki bireyler en büyük vücuda sahipken, aşağı Düden populasyonu en küçük vücuda sahiptir. Çok değişkenli istatistiksel analiz sonuçları Düden çayı boyunca P. antalyae'nin alt populasyonu arasında vücut şeklinde belirgin morfolojik farklılıklar ortaya çıkarılmıştır. Özellikle Kaynak ve akarsu populasyoınları arasında habitat tipinden kaynaklanan ve HES ve şelalenin neden olduğu izolasyonadan kaynaklanan şekil farklılıkları oldukça belirgindir. Sonuç olarak, özellikle birbirleriyle bağlantılı populasyonların vücut şeklindeki farklılıklar fenotipik esneklik ile açıklanabilirken, HES ve şelalenin neden olduğu izolasyondan kaynaklanan vücut şeklindeki varyasyonun genetik farklılaşmadan, fenotipik esneklikten veya her ikisinin kombinasyonundan ortaya çıkabileceği belirlenmiştir.