İbn Hacer el-Heytemî’nin Fethu’l-İlâh fî Şerhi’l-Mişkât’ındaki Şerh Metodu ve Hadis Şerh Geleneğindeki Yeri

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Sait ÖZÇELİK

Danışman: Mehmet Dilek

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

İbn Hacer el-Heytemî (ö. 974/1567), Memlüklerin son buhranlı dönemini ve Mısır'ın ilhakıyla birlikte Osmanlı'nın huzur ve güven ortamını görmüş hicrî onuncu yüzyılın önemli fıkıh ve hadis âlimlerindendir. Bu çalışmada Heytemî'nin, Tebrîzi'nin Mişkâtü'l-Mesâbîh'e yazdığı Fethu'l-ilâh fî şerhi'l-Mişkât adlı eserindeki şerh metodu ve hadis şerh geleneğindeki yeri konu edinilmiştir. Tezin temel amacı, kronolojide Mişkâtü'l-Mesâbîh üzerine yazılan üçüncü şerh olan Fethu'l-ilâh fî şerhi'l-Mişkât'ın şerh metodunu ve kullandığı kaynakların yanında kendisinden sonra yazılan şerhlere etkisini tespit etmektir. Çalışmada Heytemî'nin hadis şerh geleneğindeki metodlar dışında yeni yöntemler kullanıp kullanmadığı ve yorumlarıyla geleneğe katkısı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın temel kaynağı Fethu'l-ilâh olmakla birlikte, şerhinde detaylı bilgi için atıfta bulunduğu on dört eserine de ihtiyaç duyuldukça müracaat edilmiştir. Geçmişte ve modern dönemde Heytemî üzerine yapılan çalışmalardan olabildiğince faydalanılmıştır. Bu çerçevede yapılan tarama ve okumalar neticesinde Fethu'l-ilâh'ın şekil olarak metin ve şerhin birlikte verildiği memzûc şerhler gurubuna girdiğini, muhteva olarak da hadis şerh geleneğindeki zengin içerikli şerhlerin özelliklerini taşıdığını söylemek mümkündür. Ancak zengin içerikli şerhlerden farklı olarak, hadislerin sahâbe dışındaki ravilerinin zikredilmemesi sebebiyle geniş sened tahlillerine yer verilmemiştir. Fethu'l-ilâh'ta Heytemî, kendinden önce yazılmış hadis şerhleri içerisinde en çok Nevevî'nin (ö. 676/1277) Müslim şerhi el-Minhâc'ı ve Tîbî'nin (ö. 743/1343) Mişkât şerhi el-Kâşif'i kullanmıştır. Kendisinden sonra yazılan Mişkât şerhlerini ve diğer hadis kitaplarına yapılan şerhleri etkilemiştir. Şerhten yapılan alıntılar dikkate alındığında etkinin, şekilden ziyade daha çok muhteva açısından olduğu söylenebilir. Heytemî'nin amelde Şâfiî ve itikatta Eş'ârî mezhebine mensup olması görüşlerini etkilemiş, bu da eserine yansımıştır. Mensubiyetini yorumlarında hissettirse de genel olarak taassup içerisinde olmamıştır. Hicrî Onuncu asırda sünnî akîdenin önemli savunucularından biri olması nedeniyle şerhinde sapkın düşünce ve inanışların yanlışlarını ortaya koymaya çalışmış, bid'at ve hurafelerle mücadele etmiştir. Başta imâmet meselesi olmak üzere Şia'ya karşı yazdığı eserleriyle pek çok eleştirilerde bulunmuştur. Müellif Heytemî'nin şerhinde ortaya koyduğu görüşleri ve yaptığı eleştirileri, yaşadığı hicrî onuncu asırdaki ümmetin karşılaştığı sosyal sorunlara, fıkhî ve îtikâdî meselelere ışık tutması itibariyle de ilmi açıdan kıymetlidir. Anahtar Kelimeler: İbn Hacer el-Heytemî, Hadis, Şerh, Fethu'l-ilâh, Mişkât