Siyasal Meşruiyet Açısından 1945 Azerbaycan Milli Hükümeti

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kamu Hukuku Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ALI HAMZEHZADEH

Danışman: Yılmaz Yurtseven

Özet:

Bu çalışma, 1945 Azerbaycan Millî Hükûmeti'ni siyasal meşruiyet kavramı çerçevesinde incelemekte ve söz konusu yönetimin kendi döneminin koşulları içinde gerçek ve savunulabilir bir meşruiyet ürettiğini ileri sürmektedir. Güney Azerbaycanı'nda İkinci Dünya Savaşı'nın ardından kurulan Millî Hükûmet; belirli bir toplumsal tabana, açık bir temsil iddiasına ve tutarlı bir siyasal programa dayanan köklü bir siyasal irade olarak ele alınmaktadır. Bu yaklaşım, yönetimi geçici bir bölgesel hareket ya da büyük güç rekabetinin edilgen bir uzantısı sayan indirgemeci okumaların ötesine taşımaktadır. İncelemenin temel sorusu, kısa ömürlü bir yönetimin hangi dayanaklarla meşruiyet kurabildiği ve bu meşruiyetin hangi koşullarda kalıcılık kazanabildiğidir. Çalışma kapsamında, klasik ve çağdaş meşruiyet kuramlarının katkılarını meşruiyetin iç ve dış boyutlarıyla birleştiren çok katmanlı bir kavramsal çerçeve geliştirilmektedir. Bu çerçeve, meşruiyeti normatif haklılandırma, toplumsal kabul, hukukî geçerlilik, kurumsal kapasite ve uluslararası tanınma katmanlarını kapsayan bileşik bir olgu olarak kavramaktadır. Söz konusu çerçeve, dönemin tarihsel kaynakları ve karşılaştırmalı örneklerle birlikte değerlendirilerek Millî Hükûmet örneğine uygulanmaktadır. İnceleme, Millî Hükûmet'in halk desteği, ana dilde eğitim, toprak reformu ve sosyal adalet uygulamalarıyla güçlü bir iç meşruiyet kurduğunu ortaya koymaktadır. İran merkezî devletinin egemenlik ve toprak bütünlüğü söylemleriyle yürüttüğü kapsamlı karşı mücadele, bu yönetimin sahadaki gerçek ağırlığını dolaylı yoldan doğrulamaktadır. Dış meşruiyet alanındaki sınırlılık ise yönetimin kendi geçerliliğinden bağımsızdır; bu sınırlılık, egemen devletleri esas alan uluslararası tanıma düzeninin yapısal önyargısından doğmaktadır. Karşılaştırmalı çözümleme, kalıcı devletleşmenin dış desteğin sürekliliğine, iç meşruiyete ve uluslararası tanınmaya birlikte bağlı olduğunu göstermektedir. Ulaşılan sonuç açıktır: Millî Hükûmet'in kalıcı bir devlete dönüşememesi; uluslararası tanınmanın engellenmesinden, dış desteğin koşullu kalmasından ve İran'ın askerî-siyasal üstünlüğünden kaynaklanmıştır. İç meşruiyetinin gücü ise bu süreçten bağımsız biçimde geçerliliğini korumuştur. Bu nedenle Azerbaycan Millî Hükûmeti; meşruiyeti, tarihsel geçerliliği ve siyasal ciddiyeti sağlam biçimde temellendirilebilen, etkisi kalıcı bir yönetim deneyimi olarak değerlendirilmelidir. Çok katmanlı meşruiyet çerçevesinin tarihsel bir örneğe uygulanması yoluyla, tanınmamış siyasal yapılar yazınına ve Türkçe alan yazına özgün bir katkı sunulmaktadır.