Bir Kuram olarak Abdülkâhir el-Cürcânî'nin Nazım Düşüncesi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: YUSUF ZİYA BAL

Danışman: Nazife Nihal İnce

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Abdülkâhir el-Cürcânî sözün üstünlüğünün kaynağına yönelik tartışmalara nazım düşüncesiyle dahil olmuştur. Sözün üstünlüğünü nazma bağlarken aslında onun ana hedefi Kur'ân'ın mûcizeliğinin nazmında olduğunu kanıtlamaktır. Cürcânî'nin, bu amaç doğrultusunda görüşlerini sistemli bir düşünce olarak aktardığı görülmektedir. Bu sebeple onun nazım düşüncesi bir teori olarak adlandırılmış ve Cürcânî'nin Nazım Teorisi şeklinde şöhret bulmuştur. Bu çalışmanın temel amacı da bu görüşlerin bir teori mahiyetinde olup olmadığını tespit etmektir. Bu amaç doğrultusunda söz konusu görüşlerin teori analizi yapılmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılmıştır. Tez giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Girişte teori kavramı bilim felsefesi açısından ele alınmıştır. Teorinin tanımı üzerinde kesin bir fikir birliği olmadığı görülmüştür. Bu durum genellikle fen bilimleri sahasında kullanılan söz konusu kavramın sosyal bilimlerde özellikle temel İslam bilimlerinde kullanılabileceğini göstermektedir. Birinci bölümde Cürcânî'nin düşüncesine temel teşkil eden kavramlar ele alınmış daha sonra ise Cürcânî'yi "Kur'ân'ın mûcizesi nazmındadır" sonucuna götüren önermeler ve bunların delilleri irdelenmiştir. Cürcânî'nin bazı kavramları yeniden anlamlandırdığı bazılarını ise kendisinin kavramsallaştırdığı görülmüştür. İkinci bölümde ise nazım düşüncesinin tezahürlerine yer verilmiştir. Bir teorinin olguları konumundaki bu tezahürlerin nazım düşüncesinin hem dayanakları hem de uygulama alanı oldukları görülmüştür. Belâgat ilimlerinin bazı konularından oluşan bu tezahürler sistematik belâgatın tasnifine göre ele alınmıştır. Sonuç kısmında ise elde edilen bulgular bir bütün halinde değerlendirilmiştir.