FİKİRTEPE ÖRNEĞİ ÜZERİNDEN 1980 SONRASI İSTANBUL'DAKİ APARTMAN YAPILARININ TİPOLOJİK GELİŞİMİNİN KARŞILAŞTIRMALI İNCELENMESİ

Çamgören İ. B., Kavas K. R., Mutlu Danacı H.

MİMARLIK, PLANLAMA VE TASARIM ALANINDA ULUSLARARASI DERLEME, ARAŞTIRMA VE ÇALIŞMALAR, GÜNGÖR SERTAÇ,DAL MURAT, Editör, Serüven Yayınevi, Ankara, ss.15-29, 2025

  • Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Araştırma Kitabı
  • Basım Tarihi: 2025
  • Yayınevi: Serüven Yayınevi
  • Basıldığı Şehir: Ankara
  • Sayfa Sayıları: ss.15-29
  • Editörler: GÜNGÖR SERTAÇ,DAL MURAT, Editör
  • Akdeniz Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Türkiye’de apartman yapılarının inşa edilmesi Tanzimat Dönemi’ne dayanmaktadır. Apartman kültürü de o dönemlerden günümüze hem fiziksel hem de sosyo-kültürel boyutlarda değişimlere uğrayarak varlığını sürdürmektedir. 1950’li yıllarda Türkiye’de gelişen sanayileşme ve buna bağlı olarak kırsal alanlardan kentlere artan göç ile konut-nüfus dengesi bozulmuştur. Artan nüfus için barınma ihtiyacı bir problem haline gelmiştir. Bu noktada kente yerleşen halk, bu ihtiyacı karşılayabilmek için çalıştıkları fabrikaların yakın çevrelerine gecekondular (resmi belgesi izni olayan yapı) yapmışlardır. Ancak 1970’li yıllarda gecekondu bölgelerine apartman yapıları yapılmaya başlanmıştır (Mutdoğan, 2014:9). Fikirtepe ise İstanbul’un ilk gecekondulaşma düzenine sahip semtlerinden birisidir. Zaman içerisinde bu gecekondu yapıları ihtiyaçlar doğrultusunda genişletilmiştir. Bazı bölgelerde ise 8-10 veya 10-15 katlı apartman yapıları oluşmuştur. Bu apartman yapıları, gecekondular ve 3-4 katlı betonarme binalar Fikirtepe’nin kentsel dokusunu oluşturmaktadır. Fakat konut kalitesinin yeterli olmaması, altyapı eksikliği, sosyal donatı alanlarının bulunmaması, aktif yeşil alan eksikliği, üretilen konutların depreme dayanıksız olması gibi birtakım faktörler bu alanda kentsel dönüşüm ihtiyacı doğurmuştur. Ancak İstanbul için önemli bir konumda bulunan Fikirtepe’nin dönüşümünde devlet eli ile hazırlanmış bir genel plan uygulanmaksızın, firmalar ile mülk sahipleri arasında geçen anlaşma(zlık)lara bağlı , ortak bir dile sahip olmayan ve kent silüetinde önemli ölçüde değişiklikler yaratan yapılar yapılmıştır. Bu yapılar Fikirtepe yerlilerinin civar mahallelere taşınmalarına sebebiyet veren, aidatı oldukça yüksek, gelir grubu yüksek kesime hitap eden lüks apartman siteleri veya Görgülü (2016)’nün 1980 sonrası İstanbul’da ortaya çıkan ve ‘rezidans konut’ olarak tanımladığı yüksek katlı yapılardan oluşmaktadır. Bu makalenin amacı, Fikirtepe’de yapılmış olan bu apartman bloklarının plan tiplerini incelemek ve bu okuma üzerinden İstanbul’daki 1980 yılı sonrası apartman tipolojisinin mekânsal değişimlerini ve yeni yapılan apartmanlar ile arasındaki farkı değerlendirmektir. Bu kapsamda çalışmada üç farklı müteahhit firma tarafından yapılmış Elite Concept, İstanbul 216, Concord İstanbul projeleri incelenmiştir. Türkiye’nin apartman geleneğinde mekan düzeni, C.Abdi Güzer’in ‘Konut Üzerine De(ne)meler’ kitabında da bahsettiği genellikle üç oda bir salon şeklindedir. Bu nedenle seçilen bu üç proje üç artı bir tip planlarının mekânsal düzenleri açısından incelenmiştir. Literatürde Türkiye’deki apartman gelişimini inceleyen makale ve tez çalışmaları bulunmaktadır. Faiz Büyükçam(2018), “Türk Evinden Apartmana Türkiye’de Konut Olgusu; 1950-1980 Dönemi İstanbul Apartmanları” başlıklı sempozyum bildirisinde Geleneksel Türk Evi ve 1950-80 yılları arasında apartman yapılarının seçilen örnekler üzerinden mekan kurgusunu erişim grafik yöntemiyle incelemiştir. Görgülü(2016) “Apartman Tipolojisinde Geçmişten Bugüne; Kira Apartmanından ‘Rezidans’a’ Geçiş” makalesinde Osmanlı’da başlayan apartmanlaşma sürecinin günümüze kadar olan değişimini seçilen örnek yapılar üzerinden değerlendirmiştir. “Türkiye’de Çok Katlı Konut Oluşum Sürecinin İstanbul Örneği Üzerinden İncelenmesi” isimli makalesinde Mutdoğan (2014), 1839 Tanzimat Fermanı’ndan günümüze kadar beş farklı dönemde incelediği yüksek katlı konut yapılarını dönemsel değişimler, konut sunum biçimleri ve plan özellikleri açısından karşılaştırmıştır. Yenel (2012), “Konut Yerleşmelerinde Değişimin İrdelenmesi: İstanbul” yüksek lisans tezinde belirli dönem aralıklarına göre seçilmiş olan plan yerleşmeleri üzerinden apartman tipi konutları incelemiştir. Bu makale 1980 yılı sonrası İstanbul’daki apartman yapılarını seçilen örnekler üzerinden Fikirtepe’de kentsel dönüşüm ile yapılmış olan apartman yapıları ile üç artı bir plan düzenleri üzerinden karşılaştırma yapması açısından diğer çalışmalardan farklıdır. Çalışmanın inceleme yöntemi konutun tip plan incelemesi üzerine olduğundan Tekeli(1996:10)’nin “Konut Tarih Yazıcılığı Üzerine Düşünceler” yazısında açıkladığı birinci bağımlı değişken (konutun fiziki özellikleri ile ele alınması) kapsamında yer almaktadır.