Research Information System
Aketder 3. Uluslararası Etik Araştırmaları Kongresi, İzmir, Turkey, 22 - 23 November 2024, pp.57, (Summary Text)
Giriş: Mikrobiyoloji, mikroorganizmaların yaşamsal faaliyetlerini nasıl devam ettirdiklerini ve nasıl hastalık yaptıklarını inceleyen bilim dalıdır. Yapay zekâ (YZ) ise insana özgü algılama, düşünme, öğrenme ve problemlere çözüm bulma gibi davranışları gösterebilen bilgisayar sistemleridir.
Amaç: Klinik mikrobiyoloji laboratuvar uygulamalarında görsel değerlendirme önemli yer tutar. Gerek Gram boyama gerek kan ve dışkı yaymalarını ve kültür plaklarını değerlendirebilmek için eğitimli gözlere ihtiyaç duyulmaktadır. Mikroorganizmaların varlığı, inflamatuar hücreler, kültür plaklarındaki koloniler mikrobiyologlar tarafından değerlendirilir ve tedaviye yön verecek klinisyenlere önemli bilgiler sağlanır. Hastada bir enfeksiyonun olup olmadığı, izole edilen mikroorganizmanın hastalık etkeni mi yoksa hastanın mikrobiyotasına mı ait olduğunu belirlemek, etkene duyarlı antimikrobiyalleri tespit etmek mikrobiyologların sorumluluğundadır. Tıbbi mikrobiyoloji laboratuvarlarında kullanılan otomatik sistemlere YZ’nin entegre edilmesi, enfeksiyon etkeninin daha hızlı ve daha doğru belirlenmesini sağlamaktadır. YZ'nin sağlık verilerini analiz edebilme yeteneği sayesinde salgın hastalıkların önlenmesi ve hastalıkların kontrolü için stratejilerinin geliştirilmesi potansiyeli umut vericidir. Ayrıca aşı ve ilaç geliştirme çalışmalarında, ilaç direncini saptamada YZ’den yararlanılmaktadır. YZ’nin tıbbi laboratuvarların rutinine girmesi için daha zamana ihtiyaç vardır. Ayrıca tıbbi mikrobiyolojinin gelişmesi açısından parlak bir gelecek öngörülüyor olsa da süreç birçok etik sorunsalı bünyesinde barındırmaktadır.
Bulgular: Mikrobiyologların YZ kullanımı, tanı koyma süreçlerinde mesleki etkinliklerinin azalmasına, zamanla YZ’ye bağımlılığa, beceri ve yeterliliklerinin azalmasına neden olabilecektir. Mikrobiyolojide YZ kullanımının kalite süreçlerinde iyileştirmelere, maliyet azalmasına ve zaman tasarrufuna neden olması beklenmekle birlikte süreç tamamen YZ’ye bırakılmamalıdır. Meslek alanına dair etik ve ahlaki değerlerin korunmasının önemli olduğu unutulmamalıdır. Meslek tanımları zaman geçtikçe değişebilir, yalnız mesleki değerlerin ortadan kalkması meslek etiği açısından sorgulanması gereken bir durumdur. YZ yalnızca iş akışında hızlanma sağlamak ve daha çok hasta örneği değerlendirilmesini sağlamak için kullanılırsa güven duygusunu zedeler ve çalışan memnuniyetsizliğine neden olabilir. YZ uygulamalarında hasta verilerinin gizliliği sağlanmalı, işlenen veriler için gerekli koruma önlemleri alınmalıdır. Hastalara ait veriler YZ algoritmalarını geliştirmek amacıyla kullanılacaksa hastaların aydınlatılmış onamı alınmalıdır. YZ algoritmalarının karar verme süreçleri şeffaf olmalı, önyargıya ve ayrımcılığa neden olunmamalı, adalet ilkesinin korunmasına özen gösterilmelidir. Kullanıcıların sorumlulukları belirlenmeli, mağduriyet ortaya çıkması durumunda tazminat için gerekli sigorta altyapısı oluşturulmalıdır. Mikrobiyoloji alanında YZ kullanımının, daha hızlı ve doğru tanıya ulaşmakta yardımcı olacağı ve hastalıklarla mücadelede avantaj sağlayacağı kuşkusuzdur.
Sonuç ve Öneriler: Gelecekte mikrobiyoloji alanına dair mesleki değer sorunlarının yaşanmaması için etik normların oluşturularak yasal çerçevenin çizilmesi gerekmektedir.
Anahtar Kelimeler: mikrobiyoloji, yapay zekâ, etik