Akademik Veri Yönetim Sistemi
49.Şehircilik Kolokyumu, Bursa, Türkiye, 6 - 08 Kasım 2025, (Yayınlanmadı)
Sürdürülebilir kentsel gelişim politikaları, kentsel mekanların çevresel, sosyal ve ekonomik boyutlarda dengeli biçimde geliştirilmesini hedeflerken erişilebilirlik ilkesini, tüm bireylerin kentteki imkanlara eşit ve kapsayıcı biçimde ulaşabilmesini sağlayan temel bir unsur olarak konumlandırmaktadır. Bu araştırmada sürdürülebilir ve çağdaş kentsel planlama bağlamında erişilebilirlik kavramı temel alınıp erişilebilirliği, yalnızca fiziksel hareketlilik değil bireylerin mekânı işlevsel biçimde kullanabilmesini ve kültürel değerleri deneyimlemesini sağlayan bir planlama ilkesi olarak ele almaktadır. Mevcut kentsel dinamikler çerçevesinde değişimin eşiğinde yer alan kültürel miras alanlarında erişilebilirlik, bu alanların yalnızca görünür olmasıyla değil anlamlı, ilişkili ve bütünlük içerisinde erişilebilir hale gelmesiyle önem kazanmaktadır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve yakın coğrafyası tarihsel süreçte pek çok medeniyete ev sahipliği yapması nedeniyle zengin kültürel miras potansiyeli taşımaktadır. Bu çok zengin ve çok katmanlı mirasın kente entegrasyonu ve gündelik yaşam pratikleri ile bütünleştirilmesi salt fiziksel koruma anlayışıyla değil aynı zamanda güncel şehircilik yaklaşımlarını gerçekleştirmekle mümkündür. Çalışma alanı olarak seçilen Diyarbakır Sur İlçesi tarih boyunca stratejik konumu sebebiyle etnik, toplumsal, politik, idari ve ekonomik açılardan önemli olup ayrıca UNESCO Dünya Kültür Mirası listesinde yer alması nedeniyle kıymetli ve özgün bir alandır. Sur İlçesi Diyarbakır Kale Surları, Hevsel Bahçeleri, geleneksel çarşıları, geleneksel zanaatları ve çeşitli somut kültür varlıklarıyla pek çok miras ögesini bir arada barındırmaktadır. Öte yandan 2015 yılında yaşanan çatışmalı süreçler, kentsel dönüşüm uygulamaları, zorunlu tahliyeler ve yeniden yapılandırma uygulamaları sonucunda tarihi ilçe, önemli bir mekânsal kırılma süreci geçirmiştir. Bu değişim ve dönüşüm süreci miras alanlarına yönelik erişilebilirlikte de belirgin değişimlere yol açmıştır. Bu kapsamda Sur İlçesi miras alanlarının korunması ve erişilebilirlik konularının yeniden ele alınması gereken hem tarihsel bağlamı güçlü bir alan hem de güncel mekânsal sorunları olan alan niteliği taşımaktadır. Ayrıca miras alanlarının bir aradalığı ve yaya öncelikli dolaşıma olanak tanıyan morfolojik yapısı sebebiyle Sur İlçesi çalışma alanı olarak seçilmiştir. Bu çalışma kentin Sur İlçesi’nde yer alan kültürel miras alanları arasında erişimi kolaylaştırmayı ve kentlilerin bu değerlere ulaşmasını hedefleyen erişilebilir kültür rotaları modeli önermektedir. Çalışmanın çıkış noktasını “Tarihi Sur İlçesi’nin miras alanlarının geliştirilmesinde erişilebilir ve sürdürülebilir kültür rotası modeli kurgulanabilir mi? ve bu rotalar kentsel deneyimi zenginleştirebilir mi?” soruları oluşturmaktadır. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı analiz yöntemlerinden ArcMap 10.8 yazılımı kullanılarak Network Analyst aracılığıyla 6 farklı tematik kültür rotası oluşturulmuştur. Tasarlanan bu rotalar sadece süre-mesafe gibi matematiksel ölçütlerle değerlendirilmeyip aynı zamanda tarihsel (önemli noktalara yoğunlaşma, tarihi sokaklarla entegre olma durumu, tarihi değeri olan etkinliklerin hala gerçekleştiği kamusal alanlarla ilişki durumu) ve duyusal (simgesel kentsel manzaralar, birbirine bağlı yaya yollarının varlığı/mekânsal atmosfer, manzara noktaları vb.) başlıklar altında da değerlendirilmiştir. Sur İlçesi’ndeki kültürel miras alanlarının erişilebilirlik düzeyleri, 6 tematik rotanın süre-mesafe ve bağlantı açısından oluşturduğu ağ yapısı, rotaların kentsel bütünlük açısından etkinliği, bu rotaların mirası deneyimleme biçimini nasıl etkilediği sorularına da cevaplar aranmıştır. Sonuç olarak mekânın yoğun kültürel miras potansiyeline rağmen bu değerler arasında fiziksel ve yönlendirici bağlantı eksiklerinin olduğu ortaya konmuştur. Rotalar miras alanları, kentsel imgesel ögeler, zanaat alanları, kamusal bellek için önemli mekanlar gibi düğüm noktalarını birbirleriyle ilişkilendirecek şekilde tanımlanmıştır. Her bir rota kendi içindeki değerlendirme eksenleri doğrultusunda farklılık göstermiştir ve gözlemsel bulgular ile önerilen rotaların arasındaki uyum, çalışmanın diğer önemli sonuçları arasında yer almaktadır. Geliştirilen rotalar eksiklikleri gidererek miras alanları arasında okunabilir, süreklilik sağlayan ve kullanıcı dostu rotalar sağlamaktadır. Bu bağlamda Sur İlçesi’ne önerilen model sistem miras alanlarının bütünlüğü içerisinde yalnızca fiziksel erişim olanaklarını değil, mekâna ve kültürel deneyime erişimi de kapsayıcı biçimde planlama imkânı sağlamıştır. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) kentsel mekânı analiz etme ve kenti anlama açısından güçlü bir araçtır. Ancak literatürde özellikle kültürel miras alanlarında rotaların planlamasında nadiren kullanıldığı görülmektedir. Kentsel planlama disiplininde coğrafi bilgi sistemlerinin kullanılması yadsınamaz bir gerçek olup yalnızca analiz sürçlerinde değil tasarım ve planlama süreçlerinin de merkezinde yer almasının kritik rol oynayacağı düşünülmektedir. Bu çalışmanın başta yerel olmak üzere kenti ziyaret edenler için yerel kültürü gözlemleme, yerel ekonomiye katkı sağlama, mirasa yönelik farkındalık geliştirme ve miras alanlarını yönelik deneyim kazandırılabilecek çok boyutlu etkileri olabilecektir. Ayrıca bu rotalar üzerine oluşturulan model önerisi kentin kültürle ilişkili plan, politika, eylem ve strateji belgelerine entegre edilerek uygulanabilir bir model niteliği taşımaktadır.