Akademik Veri Yönetim Sistemi
3. TIBBİ JEOLOJİ ÇALIŞTAYI, Eskişehir, Türkiye, 21 - 23 Kasım 2025, ss.111-112, (Özet Bildiri)
Lantanitler, İtriyum ve Skandiyum’dan oluşan Nadir Toprak Elementleri (NTE) başlıca 17 elementten oluşan bir gruptur. NTE konsantrasyonları ve dağılım desenleri, Pb-Zn yataklarının cevherleşme koşulları, jenetik özelliği ve yan kayaç etkileri gibi önemli jeokimyasal göstergeler sunmaktadır. Bunun yanında Pb-Zn yataklarının maden atıkları NTE’ler için ikincil kaynak potansiyeli taşımaktadır. Pb-Zn yataklarındaki yüksek NTE konsantrasyonları, maden faaliyetleriyle beraber ya da sonrasında çevreye yayılabilecek toksik Pb/Zn elementlerine ek olarak potansiyel bir NTE maruziyetini de beraberinde getirmiştir. Bu çalışmada, Erva Pb-Zn yatağındaki NTE ve iz element konsantrasyonlarının belirlenmesi ve bu anomalilerin tıbbi jeoloji bağlamında değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Saha numunelerinin ICP-MS ile analizi sonucunda, NTE grubu, Pb, As ve Ba dahil olmak üzere kritik elementlerin hassas ölçümleri yapılmıştır. Elementlerin bolluk sıralaması şu şekildedir: Pb > As > Sr > Ni > Cd > Cr > Cu > Ba > V > Zr > Co > Ga > Rb > Mo > Sb > Ce > Nb > Nd > La >Sc > Y > U > Eu > Pr > Cs > Tb > TI > Ge > Th > Dy > Ta > In > Er > Sm > Gd > Ho > Yb. Pb elementi başta olmak üzere en bol bulunan As, Ni, Cd, Sr, Cr, Cu, Ba gibi diğer iz elementlerin yüksek konsantrasyonlarda bulunuyor olması cevherleşmenin ve yan kayaçların hidrotermal süreçlerle zenginleştiğini göstermiştir. Hafif NTE (HNTE) grubu (Ce, Nd, La, vb.), Ağır NTE’ye (Eu, Y, Gd, vb.) göre daha yüksek bolluk göstermektedir. Bu durum etkin olan hidrotermal süreçlerde HNTE zenginleştiğini veya yan kayaç etkisini işaret etmektedir. Bölgede tıbbi jeolojik/çevresel oluşabilecek potansiyel endişenin birincil nedeni Pb, As ve Cd’dan kaynaklanabileceği; NTE’lerin ise çoğunlukla jeokimyasal izleyici ve ikincil çevresel/tıbbi jeolojik risk taşıyabileceğini göstermiştir. İnsan vücudunda bu elementlere yüksek maruziyetin neden olabileceği etkiler şu şekildedir: Pb özellikle çocuklarda beyin hasarı; As, deri, dolaşım ve sinir sistemi hasarı; Cd, böbrek, karaciğer ve kemik hasarları. Bölgede yüksek konsantrasyonda bulunan Ce ve Nd HNTE’lerinin Pb ve As ile mevcut korelasyonun takibinin yapılması iyi bir çevresel izleme stratejisi oluşturabilir. Bu bulgu, Ce ve Nd gibi HNTE’lerinin Pb ve As elementleri kaynaklı oluşabilecek kirlilik ile potansiyel korelasyonu, NTE’lerin bölge bazında çevresel izlenmesi (kaynak izleme) kullanılabileceğini gösterecektir. Sonuç olarak, Erva maden ocağında Pb-Zn madenciliğinin yanı sıra yüksek teknolojilerde kullanılan NTE’lerin çevresel yayılım potansiyelini de dikkate alan entegre bir çevresel risk yönetim planına ihtiyaç duyulmaktadır. Ce ve Nd gibi HNTE’lerin Pb ve As elementleri kaynaklı oluşabilecek kirlilik ile potansiyel korelasyonu, NTE’lerin bölge bazında çevresel izlemede kullanılabileceğini göstermiştir. Bölgede halk sağlığını korumak için, Pb, As, Cd konsantrasyonlarının ve NTE fraksiyonlarının düzenli izleme ve risk yönetimini hedefleyen bütüncül bir çevresel yaklaşım planı yapılmalıdır.