Türk Kültüründe Bohça ve Bohçalama Geleneği: Konya Etnografya Müzesi Örnekleri

Creative Commons License

Sönmez K., Yılmaz H. A.

Turcology research (Online), sa.87, ss.873-889, 2026 (TRDizin)

Özet

Türk kültüründe tekstil ürünleri, yalnızca örtünme ihtiyacını karşılayan nesneler olmakla birlikte, sosyal ilişkileri düzenleyen, statü belirleyen ve sembolik anlamlar taşıyan iletişim araçlarıdır. Bu bağlamda bohça, göçebe yaşamdan saray protokolüne, çeyiz geleneğinden hediyeleşme ritüellerine kadar geniş bir kullanım alanına sahip olup toplumsal belleğin önemli bir taşıyıcısıdır. Ancak modern yaşam pratikleri ve değişen tüketim alışkanlıkları ile bohçalama geleneği zayıflamış, bu nesneler işlevsel özelliklerini yitirerek müzelik birer objeye dönüşmeye başlamıştır. Araştırmanın amacı; Türk kültüründe bohça ve bohçalama geleneğinin tarihsel, işlevsel ve sosyo- kültürel boyutlarını incelemek ve Konya Etnografya Müzesi’nde yer alan seçili örnekleri sanat tarihi ve etnografik açıdan belgeleyerek bohçayı sadece bir etnografik obje olarak değil, kültürel belleğin taşıyıcısı olarak yeniden okumaktır. Nitel araştırma yöntemleri kapsamında betimsel tarama modeli ile desenlenen çalışmada, müze koleksiyonunda bulunan on adet işlemeli bohça örneği incelenmiştir. Eserler, malzeme, teknik, boyut, renk, kompozisyon ve motif özellikleri açısından analiz edilmiştir. Araştırma bulguları, incelenen bohçaların genellikle kadife kumaş üzerine dival işi, pul-boncuk ve sırma gibi geleneksel tekniklerle işlendiğini, kompozisyonlarda ise bitkisel bezemeler, vazo ve çiçek buketleri gibi motiflerin öne çıktığını göstermektedir. Elde edilen bulgular Carl Gustav Jung, Maurice Halbwachs ve Jan Assmann’ın bellek kuramları merkeze alınarak yeniden yorumlanmıştır. Bu çalışma, bohçaların bir taşıma aracı olmanın yanında tebrik etme, hediyeleşme, dayanışma, arşiv oluşturma, statü bildirme, protokol ve haberleşme ağı parçası olma gibi rollerinin bulunduğunu, arketipsel motifleriyle sessiz bir iletişim dili kuran, hediyeleşme ritüelleriyle sosyal hiyerarşiyi tescilleyen ve Türk işleme sanatının sürekliliğini nesneleştirerek geleceğe aktaran kültürel bellek arşivleri olduğunu, üzerindeki bezemeler ve kullanım ritüelleriyle Türk işleme sanatının ve kültürel mirasın korunması gereken özgün belgeleri olduğunu ortaya koymaktadır.
In Turkish culture, textile products are more than just objects that fulfill the need for covering oneself; they are communication tools that regulate social relationships, determine status, and carry symbolic meanings. In this context, the bohça has a wide range of uses, from nomadic life to palace protocol, from dowry traditions to gift- giving rituals, and is an important carrier of social memory. However, with modern life practices and changing consumption habits, the tradition of bohça has weakened, and these objects have begun to lose their functional characteristics and turn into museum pieces. The aim of this research is to examine the historical, functional, and socio-cultural dimensions of the bohça and bohçalama tradition in Turkish culture and to document selected examples from the Konya Ethnography Museum from an art history and ethnographic perspective, reinterpreting the bohça not only as an ethnographic object but also as a carrier of cultural memory. Within the scope of qualitative research methods, the study, designed using a descriptive survey model, examined ten examples of embroidered bohças in the museum collection. The works were analyzed in terms of material, technique, size, color, composition, and motif characteristics. The research findings show that the examined bags were generally embroidered on velvet fabric using traditional techniques such as dival embroidery, sequins, and gold thread; while motifs such as floral decorations, vases, and bouquets of flowers stood out in the compositions. The findings obtained have been reinterpreted based on the memory theories of Carl Gustav Jung, Maurice Halbwachs, and Jan Assmann. This study reveals that, in addition to being a means of transportation, bundles serve roles such as congratulation, gift-giving, solidarity, archiving, status declaration, protocol, and communication network; that they are cultural memory archives that establish a silent language of communication with their archetypal motifs, certify social hierarchy with gift-giving rituals, and objectify the continuity of Turkish embroidery art, passing it on to the future; and that they are unique documents of Turkish embroidery art and cultural heritage that must be preserved, with their decorations and rituals of use.