Euthyphron İkilemi Bağlamında Jeremy Bentham’ın Hukuk Felsefesi

Euthyphron ikilemi, normativitenin kaynağına ilişkin temel bir ayrımı ortaya koyar: Bir şey iyi olduğu için mi buyrulur, yoksa buyrulduğu için mi iyidir? Diğer bir ifadeyle normativitenin kaynağı irade midir yoksa iradenin dışında normatif kaynaklar bulunabilir mi? Hukuki pozitivizm, hukukun geçerliliğini iradenin buyruğuna dayandırırken, doğal hukuk anlayışı normatif ölçütlerin iradeden bağımsız olarak var olduğunu ve bu ölçütlere şu ya da bu düzeyde aykırılığın yasanın geçerliliğini etkileyebileceğini savunur. İlk bakışta Jeremy Bentham, hukukun geçerliliği açısından katı bir pozitivist gibi görünür. Ona göre, yasa koyucunun iradesi hukuku yaratır ve hukuki geçerlilik, içeriğin ahlaki olup olmamasına bağlı değildir. Ancak, Bentham’ın "iyi yasa" anlayışı yalnızca iradenin buyruklarına değil, haz ve acı gibi doğal ölçütlere dayanır. Hukuki pozitivistler arasında Thomas Hobbes’un konumu burada özellikle önemlidir. Hobbes’a göre, iyi ve kötü doğada kendiliğinden var olan ölçütler değildir; bunları belirleme yetkisi yalnızca egemene aittir. Bireylerin iyiye ve kötüye kendilerinin karar vermeye başlamaları, toplumun dağılmasının ilk işareti olacaktır. Bu anlayış, hukuki geçerliliği tamamen egemenin iradesine dayandırdığı gibi hukuki doğruluğa ilişkin de irade dışı herhangi bir ölçütü kabul etmez. Ancak Bentham, iyi yasayı tanımlarken yalnızca buyruğa değil, doğaya da başvurduğu için Hobbes’un belirlediği iradeci çerçeveden ayrılır. Burada ortaya çıkan tablo, modern hukuk teorilerinden alışık olduğumuz katı pozitivizm-doğal hukuk ayrımını bulanıklaştırır. Bentham, hukukun geçerliliği açısından iradeci bir pozitivisttir, ancak hukukun iyi olup olmadığına karar verirken doğaya başvurduğu için bir tür "doğal hukukçu" gibi de hareket eder. Ancak, bu onun antik veya skolastik geleneklerdeki doğal hukuk anlayışına bağlı olduğu anlamına gelmez. O, doğada nous, dike, arete, gibi soyutlamalar görmez. Onun doğa anlayışı, kendi döneminin bilimsel pozitivizmiyle şekillenmiştir. Doğa kozmos değildir, gözlemlenebilir olguların toplamıdır ve insan doğasının temel niteliği haz arayışı ve acıdan kaçınmadır. Dolayısıyla, iyi yasa da bu doğal gerçekliğe uygun olan yasadır. İyi yasalar, bireylerin ve toplumun genel hazzını artıran ve acıyı azaltan yasalar olarak belirlenmelidir. Bu yaklaşım, Bentham’ı Hobbes gibi iradeci pozitivistlerinden farklı bir noktaya taşır. İrade, yasanın ne olduğuna karar verebilir ama iyiye ve kötüye karar veremez. İyinin ve kötünün ölçütü doğadadır. Yasa koyucu, doğal ölçütler olan haz ve acıyı dikkate alarak yasaları oluşturmalı ve değiştirmelidir. Böylece, hukukun geçerliliği pozitivist bir temele otururken, hukukun içeriğine ilişkin ahlaki değerlendirme doğaya dayanan normatif bir çerçevede yapılır. Bentham bilimsel pozitivizme dayanarak iradeci hukuki pozitivizmden ayrılmış görünmektedir. Sonuç olarak, Bentham’ın hukuk ve ahlak felsefesi, hukuki pozitivizm ile doğalcı etik arasında melez bir yapı ortaya koyar. Onun normatif teorisi, irade merkezli klasik hukuki pozitivizmden ayrılarak, doğaya bilimsel bir gözle bakan ve normatif sonuçlar çıkarmaya çalışan "pozitivist bir doğal hukuk" anlayışı geliştirdiğini gösterir. Bentham’ın yaklaşımı, hukuki pozitivizm ile doğal hukukçuluk arasında keskin bir ayrım yapmanın her zaman mümkün olmadığını ve bu ayrımın pratikte işlevsiz olabileceğini gözler önüne serer.