Osmanlı Toplumunda Çocuğun Cinsel Terbiyesi: Bahnâmelerden Tıbbi Risâlelere İstimna‘ Bağlamında Söylemsel ve Terimsel Bir Harita

Creative Commons License

Ergün F.

Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, cilt.16, sa.1, ss.287-301, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu makale; 12. yüzyıl bahnâme geleneğinden 19. yüzyıl tıbbî literatürüne uzanan süreçte Osmanlı Toplumunda çocukların cinsel terbiyesini leksikografik yöntemle incelemektedir. Araştırma; istimnâ‘ bi’l-yed, hırs-ı şehvânî ve tecessüs gibi kavramları metinlerdeki bağlamları içinde izleyerek, cinselliğin “denge” odaklı geleneksel anlayıştan, 19. yüzyılda iradeyi zayıflatan bir “illet” olarak tanımlandığı tıbbîleşme sürecini ortaya koymaktadır. Terimlerin tıbbileşmesiyle bu dönüşüm, yalnızca söylemsel değil, aynı zamanda hukuk, sosyoloji, pedagoji ve duyguların düzenleniş biçiminde de köklü bir değişime işaret etmektedir. Çalışma, istimnâ‘ (mastürbasyon) terimi Michel Foucault’nun disiplin ve Norbert Elias’ın utanma ve özdenetim perspektifleri çerçevesinde ele alarak, geleneksel metinlerdeki örtük söylemin yerini modernleşmeyle birlikte bilimsel otorite (tıp ve pedagoji) tarafından düzenlenen yeni bir duygu rejimine (duygular tarihi) bırakışını tartışmaktadır. Ayrıca, toplumsal yapının beden ve toplumsal hafızaya (habitus) kazınma sürecine işaret ederek; cinsel yaşamın kadınlar için üretkenlik, erkekler için otorite, çocuklar için ise masumiyet ve terbiye söylemleri içinde nasıl konumlandırıldığı gösterilmektedir. Makale, istimnâ pratiğini çevreleyen kavram setlerini tarihsel bağlamları içinde değerlendirerek, hukuk, sosyoloji, pedagoji alanlarının temelinde duran ve tümünü açıklamaya yardımcı olan düşünce, pratik ve duyguları ifade eden terimlerin haritasını çıkarmaktadır. Çocuklarda cinsel terbiyenin modernleşme ile birlikte bilimsel disiplin, özdenetim ve utanma ekseninde yeniden kurulduğunu ve çocuğun cinsel ehliyetinin sınırlandırıldığını istimnâ‘ pratiği üzerinden açıklamaktadır.
This article examines the sexual upbringing of children in Ottoman society using a lexicographical approach, tracing the process from the 12th-century bahnâme tradition to 19th-century medical literature. By tracing concepts such as "istimnâ‘ bi’l-yed", "hırs-ı şehvânî" and "tecessüs" within their textual contexts, the research reveals the process of medicalisation, wherein sexuality shifted from a traditional ‘balance’-centred understanding to being defined in the 19th century as a ‘disease’ that weakens the will. This transformation, brought about by the medicalisation of terms, signifies a profound shift not only in discourse but also in law, sociology, pedagogy, and the regulation of emotions. This study examines the term ‘istimnâ’ (masturbation) within the frameworks of Michel Foucault’s concept of discipline and Norbert Elias’s perspectives on shame and self-control, discussing how the implicit discourse found in traditional texts has given way, with modernisation, to a new regime of affect (a history of emotions) regulated by scientific authority (medicine and pedagogy). Furthermore, by highlighting the process through which social structure is inscribed into the body and social memory (habitus), the study demonstrates how sexual life is situated within discourses of fertility for women, authority for men, and innocence and discipline for children. By evaluating the conceptual frameworks surrounding the practice of istimnâ‘ within their historical contexts, the article maps out the terms that express the thoughts, practices, and emotions underpinning the fields of law, sociology, and pedagogy, and which help to explain them all. It explains how, with modernisation, sexual education for children was re-established along the axes of scientific discipline, self-control, and shame, and how the child’s sexual autonomy was restricted, using the practice of istimnâ‘ as a lens.