In this study, it will be investigated valency frame that created case suffixes and prepositions ruled by the verb of ıd-, which is in Dîwânu Lugâti’t Türk, Kutadgu Bilig, Atebetü’l- Hakayık, Divân-ı Hikmet, TİEM 73 and translation of Rylands Kur’an belonging to the Karakhanid Turkic period in syntactic context. There are many valuable theoretical studies on valency. However, there are very few distinct valency studies adressed a single verb. The valency frame of a single verb can be described in detail as a whole its contexts. Because, in this way, more information is obtained about the connection of the verb with other elements in terms of qualitative and quantitative. In the study, Dîwânu Lugâti't Türk, Kutadgu Bilig, Atebetü'l-Hakayık, TİEM 73 and Rylands Kur’an Translation, belonging to the Karakhanid Turkish era, were scanned as corpus. But, the examples of verb ıd-/ ıy- have not encountered in the Divan-ı Hikmet. Although bounded in Atebetü’l- Hakayık, the examples are mostly compiled from Kutadgu Bilig and Karakhanid Turkic Kur’an translations. Describing the diachronic valency aspects of the verb ıd- in the Karakhanid Turkic period will be important in order to convey the connections established by the case suffixes and prepositions with the verbs in a certain period. The extent to which the verb ıd- has a grammatical connection with the nominative, accusative, ablative, locative, dative, directive suffixes and prepositions in the syntax will be explained in the context of the text. Only the conjugated verb of ıd- is included to the boundaries of the study. Initially in the TİEM 73 and translation of Rylands Kur’an, detailed valency frames of subordinate clauses, compound verbs, passive and negative structures of the verb ıd- have been left as the subject of other studies. In this context, the morphological and grammatical categories in which the verb ıd- is associated with case suffixes and prepositions partly in the texts of the Karakhanid Turkic period will be described within the syntax / sentence structures in which it takes place. According to this accusative case suffix +nI is obligatory case suffix, which is the most established with ıd- verb. Non accusative case suffix Ø is optional case suffix, which is the most established with ıd- verb. The verb ıd- has established a obligatory connection with the preposition “üzä” among the prepositions that indicate orientation. In addition, verb of ıd- has created valency framework morpho-syntactic prepositions “+ka tegi” and adverbial preposition “+da oza”.
Bu çalışmada Karahanlı Türkçesi dönemine ait Dîwânu Lugâti’t Türk, Kutadgu Bilig, Atebetü’l- Hakayık, Divân-ı Hikmet, TİEM 73 ve Rylands Kur’an Tercümesinde geçen ıd-~ıy- fiilinin yönettiği durum eklerinin ve edatların oluşturduğu istem çerçeveleri sözdizimsel bağlamda incelenecektir. İstem üzerine teorik anlamda pek çok değerli çalışma bulunmaktadır. Fakat, tek bir fiili ele alan müstakil istem çalışmaları oldukça azdır. Tek bir fiilin istem çerçevesi bütün bağlamlarıyla ayrıntılı olarak betimlenebilir. Çünkü, bu şekilde fiilin diğer ögelerle bağlantısı hakkında nitel ve nicel açıdan daha fazla bilgi alınmaktadır. Çalışmada korpus olarak Karahanlı Türkçesi dönemine ait Dîwânu Lugâti’t Türk, Kutadgu Bilig, Atebetü’l- Hakayık, Divân-ı Hikmet, TİEM 73 ve Rylands Kur’an Tercümesi taranmıştır. Fakat, ıd-/ ıy- fiili örneklerine Divân-ı Hikmet’te rastlanmamıştır. Atebetü’l-Hakâyık’ta çok sınırlı olmakla birlikte örnekler çoğunlukla Kutadgu Bilig’den ve Karahanlı Türkçesi Kur’an tercümelerinden derlenmiştir. Karahanlı Türkçesi dönemindeki ıd- fiilinin art zamanlı istem görünümlerinin betimlenmesi, belli bir dönemde durum eklerinin ve edatların fiillerle kurduğu bağlantıları aktarmak adına önemli olacaktır. ıd- fiilinin söz diziminde yalın, belirtme, ayrılma, bulunma, yön gösterme durumu ekleriyle ve edatlarla ne ölçüde gramatikal bağlantı kurduğu metin merkezli aktarılacaktır. Çalışmanın sınırlarına sadece tek çekimli ıd- fiili dahil edilmiştir. Başta TİEM 73 ve Rylands Kur’an tercümeleri olmak üzere ıd- fiilinin yer aldığı yan cümleler, birleşik fiiller, edilgen ve olumsuz yapılarının ayrıntılı istem çerçeveleri başka çalışmaların konusu olarak bırakılmıştır. Bu bağlamda ıd- fiilinin Karahanlı Türkçesi dönemi metinlerinde durum ekleri ve yer yer edatlarla bağlantı kurduğu morfolojik ve gramatikal kategoriler, bulundukları söz dizim/ cümle yapıları içerisinde betimlenecektir. Buna göre ıd- fiilinin en çok zorunlu bağlantı kurduğu durum eki +nI belirtme durumu ekidir. ıd- fiilinin en çok bağlantı kurduğu seçimlik öge ise Ø eksiz belirtme durumu ekidir. ıd- fiili yönelme bildiren edatlardan en çok üzä edatıyla zorunlu bağlantı kurmuştur. Ayrıca, ıd- fiili zarflaşmış edat “+da oza” ve morfo sentaktik “+kA tegi” edatıyla da istem çerçevesi oluşturmuştur.
