Dolaşımdaki Bilginin Dijital Dönüşümü Sorunu: Dijital Kapitalizm ve Tasarım Yoluyla Aldatma

Bu çalışma, dijital teknolojilerin ve sosyal medya platformlarının yalnızca araçsal iletişim ortamları değil, bunun yanı sıra, gerçekliğin deneyimlenme kipini ve bilginin ontolojik statüsünü yeniden kuran sosyo-teknik yapılar olduğunu ileri sürmektedir. Fuchs’un dijital kapitalizm çözümlemesi temelinde bilgi– teknoloji–iletişim ilişkisi, veri–algoritma–platform ekseninde yeniden örgütlenen üretim ilişkileri içinde incelenmiştir. Bu yeni ilişkiler ağı içinde kullanıcılar, zamanın, dikkatin ve etkileşimin metalaştırılması yoluyla, “ücretsiz izleyici emeği” olarak, sermaye birikiminin kurucu momentine dönüştürülürler. Bu ontolojik yeniden yapılanmanın epistemolojik karşılığı ise dijital pozitivizm olarak ortaya çıkmaktadır. Toplumsal gerçekliği nicel veriye indirgeyen, bilgiyi teknik denetim ve öngörüye bağlı olarak temellendiren bu paradigma, Habermas’ın bilgi-kurucu ilgiler ayrımında, teknik ilginin hegemonik bir yapıya bürünmesine işaret eder ve teorik düşünme olanaklarını geri plana iterek bilgiyi hesaplanabilirlik rejimine tabi kılar. Buna paralel olarak “tasarım yoluyla aldatma”, epistemik normların arayüz ve algoritmik mimariye içkin biçimde yeniden yapılandırılması anlamına gelir ve bu yeni mimaride doğruluk, gerekçelendirme ve güvenilirlik gibi klasik ölçütlerin yerini görünürlük, etkileşim ve dolaşım alır. Böylece bilgi, gerçekliğin doğasına ilişkin normatif bir iddia olmaktan uzaklaşarak kullanıcıların psikolojik kesinliğini pekiştiren işlevsel bir tüketim nesnesine indirgenir. Dijital ortam ise ontolojik ve epistemolojik düzeyde araçsal rasyonalitenin belirlediği bir görünürlük rejimi olarak kamusal alanı rasyonel gerekçelendirmeden performatif aleniyete doğru dönüştüren bir yapı haline gelir.