HIYARDA (Cucumis sativus L.) GYNOGENESİS YOLU İLE HAPLOİD EMBRİYO VE BİTKİ OLUŞUMUNA DONÖR BİTKİNİN YAŞI VE MEVSİMİN ETKİSİ
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Bahçe Bitkileri Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Ahmet Naci Onus
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
Hıyar bitkisi, ticari değeri yüksek sebzeler grubunda yer alan gerek sofralık
gerekse endüstüriyel amaçlı kullanılan en önemli sebzelerdendir. Üstün nitelikli ticari
hıyar çeşitlerini geliştirmek amacı ile yürütülen ıslah çalışmalarında, homozigot hıyar
hatlarını kısa sürede elde etmek önem arz etmektedir. Bu da haploid bitki eldesi
çalışmaları ile gerçekleştirilmektedir. Yürütmüş olduğumuz bu çalışmada donör bitki
yaşı, donör bitkinin yetiştirildiği mevsim, ovaryum sera içi sıcaklığı ve donör bitki çeşidi
konularının hıyarda gynogenesis yöntemleri üzerine etkisi araştırılmıştır.
Çalışmada Ufuk, Meriç ve Sedir ticari F1 hibrit çeşitleri donör bitki olarak
belirlenmiş olup, MS + 1:10; 2,4- D: Kinetin + 30 g L
-1
sükroz içerikli besi ortamında
embriyo teşviki sağlanmıştır. Ardından embriyoların bitkiye dönüşmesi için ovaryumlar,
MS + 1:4; NAA: BAP + 30 g L
-1
içerikli besi ortamına alınmıştır. Donör bitkilerin yaşının
etkisini ve ovaryumların sera içi sıcaklığının etkisini belirleyebilmek amacı ile haftalık
olarak elde edilen embriyo ve bitki sayıları adet olarak hesaplanmış ve embriyo oluşum,
bitki oluşum ve elde edilen embriyo sayılarına göre bitkiye dönüşüm oranları
hesaplanmıştır. Bunun yanı sıra donör bitkinin yetiştirilme mevsiminin etkisi ise dört
farklı sezonda yetiştirilmiş olan bitkilerden elde edilen toplam sonuçlara göre
değerlendirilmiştir.
Çalışma sonunda çeşitlerin donör bitki yaşına bağımlılıklarının çeşitlere göre
farklılık gösterdiği ve Sedir çeşidinin bitki yaşı faktöründen en fazla etkilenen çeşit
olduğu belirlenmiştir. Tüm çeşitler göz önüne alındığında 7 haftaya kadar embriyo ve
bitki eldesinde verimli sonuçlar alındığı görülmüştür. Mevsim açısından
değerlendirildiğinde ise, bahar sezonunun güz sezonuna göre haploid embriyo ve bitki
eldesi açısından daha etkili olduğu görülmüştür. Ovaryum sera içi sıcaklığının göre
bitkiye dönüşüm oranı haploid embriyo ve bitki eldesi için önemli bir faktör olduğu,
özellikle Ufuk çeşidinin maksimum ve minimum sıcaklık derecesi farkının artmasından
olumlu etkilendiği saptanmıştır. Tüm gözlem kriterlerinin dışında Meriç ve Ufuk
çeşitlerinde kısa gün koşullarında embriyo teşviki ve bitki elde oranlarının arttığı tespit
edilmiştir. Embriyodan bitkiye dönüşme aşamasında donör bitki yetişme koşullarına bağlı
faktörlerin etki oranının düşük olduğu bulunmuştur. Çalışmada tüm çeşitlerden ortalama
%112,69 oranında embriyo oluşumu gerçekleşmiş olup, bitki oluşum oranı %39,35 olarak
kaydedilmiştir. Elde edilen embriyolara göre embriyoların bitkiye dönüşme oranları ise
%34,91’dir. Sadece son sezonda gelişim gösteren 43 adet bitkinin ploidi seviyeleri Flow
ii
sitometri yöntemi ile belirlenmiş