Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Galatasaray Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İletişim, Türkiye
Tez Danışmanı: Emine Nazlı Aytuna
Tezin Onay Tarihi: 2010
Tezin Dili: Fransızca
Özet:
Geçen yüzyılın sonlarından bu yana, yeni teknolojilerin de gelişmesiyle, internet,
hem günlük hem de profesyonel hayatın vazgeçilmezlerinden biri haline geldi.
Küreselleşmenin etkileri altında kalan yeni yaşam biçimlerine paralel olarak yeni sosyal
etkileşim modelleri gelişme gösterdi. Đnternetin yeni bir iletişim aracı olarak yaşama dâhil
olması etkileşim formlarında da değişimler sebep olmuştur. Đnternet üzerinden iletişimin
ağırlıklı olarak devam ettiği günümüzde web sitelerini birbirine bağlayan linkler önem
kazanmıştır. Bu bağlamda, çalışmamızda, yine internet üzerinden aktif bir biçimde
örgütlenme faaliyetlerini yürüten Türk sivil toplum kuruluşlarının iletişim ağlarındaki
link kullanımını inceleyeceğiz.
Geleneksel anlamdaki sosyal ağların işleyişi, internet ağlarına paralel olarak
işlemeye devam ederken, geleneksel ağlarda karşımıza çıkan düğüm ve bağların genel
prensipleri korunarak, modern ağlar, bağlantı oluşturmak için teknolojiyi
kullanmaktadırlar. Bu nedenle iletişimin doğasının yanı sıra örgütlenme biçimleri de
değişmiştir. Sonuç olarak, bilgisayar ağları geleneksel ağların yerini almıştır. Daha
önceleri geleneksel ağlarda düğümleri temsil eden kişilerin yerini, yeni iletişim
teknolojilerinin sağladığı yeniliklerden dolayı, her türlü kamusal, özel, siyasi veya
ekonomik sosyal özneyi temsil eden web siteleri almıştır. Bu düğümleri birbirine
bağlayan bağlantılar ise somut olarak görünmezken yeni teknolojilerce desteklenerek
işlevlerini sürdürmektedirler. Böylelikle “hiperlink” kavramı hayatımıza girmiştir.
Günümüzde dijital platformda varlığını sürdüren sosyal aktörler (birey, kurum,
Devlet) bilişim dünyasında sanal topluluklar meydana getirmektedirler. Sanal topluluk,
yeni teknolojileri, özellikle interneti kullanarak iletişime geçen topluluklara, insan
ağlarına verilen isim olarak karşımıza çıkmaktadır. Geçmişte sosyal ve kültürel
dinamiklerin de etkisiyle kendiliğinden oluşan toplulukların aksine, sanal topluluklar
kendi özgür irade ve tercihleriyle bir araya gelen bireylerin oluşturduğu topluluklardır. xxi
Dolayısıyla, sanal bir topluluğun üyesi olan bir sosyal aktör kendi hür iradesiyle bu
topluluğun bir üyesi, bir parçası haline gelmiştir. Bir başka deyişle, internet ağının üyeleri
arasında kurulan ilişkiler bilinçli ve istekli atılan adımların sonuçlarını oluşturur. Bu
sırada, bu topluluklarla birlikte e-posta kullanımı, forumlar yeni iletişim araçlarımız
haline dönüşürler.
Bu aşamada, hiperlinklerin kullanımı devreye girer. Hiperlink, iki web sitesini
birbirine bağlayan bir çeşit teknolojik araç olarak tanımlanabilir. Bir link, teknolojik
nedenlerle kullanılır demek yanlış olmaz çünkü iki farklı sayfa arasındaki bağlantıyı
sağlar. Bir hiperlinkin birçok şekli olabilir. Şöyle ki, üzerine tıklandığında kullanıcıyı
başka bir sayfaya, belgeye veya siteye yönlendiren bir yazı, bir resim, bir şekil veya basit,
tek bir sözcük dahi bir link olabilir. Bu linkler sosyal ve iletişimsel ilişkileri dünya
çapında bağlayabilen araçlardır. Bir linkin oluşumu, tıpkı internet ağlarında kurulan
bağlantılar gibi, sosyal aktörün (birey, devlet, topluluk veya örgüt) şahsi kararına ve
tercihine bağlıdır. Çünkü sitelerin yapım aşamasında kendi sitesi üzerinden kurulacak
bağlantılara karar veren, aynı zamanda sosyal aktörü temsil eden, site yaratıcısının
kendisidir.
Bilişim bilimiyle uğraşanlar 1996 yılından itibaren linklere ilgi duymaya başlarlar.
Hiperlinklerin önemi üzerine yapılan vurguların akabinde, linklerin sosyal bilimler
çalışmalarında kullanabilineceği görüşleri savunulmuştur ve bu şekilde hiperlinklerin
sosyal bilimler açısından değeri de yeni bir boyut kazanır. Sosyal bilimler ve
enformasyon bilimleri bir hiperlinki, teknolojik bir araç olmaktan öte iletişim ağının
ilişkilerini ve yapısını oluşturan bir unsur olarak görmektedirler. Bu metodik yaklaşımı
benimseyen araştırmacılar çalışmalarını hiperlink oluşturma eğilimleri üzerine
yoğunlaştırırlar ve sosyal bilimler için yapılan araştırmalarına cevaplar ararken hiperlink
analizini bir araştırma yöntemi olarak kullanmaya başlarlar. Son on yıldır devam eden
hiperlink analizleri, coğrafi sınırları gözetmeksizin bağlantılar barındıran internet
kullanımının da yaygınlaşmasıyla daha da popüler bir hal almıştır. xxii
Bu yeni yöntem sayesinde, sosyal aktörlere ait web sitelerinin bir çeşit kimlik kartı
gibi de algılanabileceği bir iletişim ortamında, sitelerin internet ortamında nasıl
bağlantılar içerisinde olduğu ve bu bağlantıların şekil ve anlam itibariyle yapıları
incelenebilmektedir. Analizlerin bağlamları farklılık göstermektedir. Siyasilerin, siyasi
partilerin, üniversitelerin, akademisyenlerin, öğrencilerin, ticari firmaların, sivil toplum
kuruluşlarının ve uluslar arası kuruluşların web siteleri üzerinden yapılan analizler bu
alanda yapılmış çalışmalardan bazı örnekler olarak gösterilebilirler. Ancak, analiz yapılan
alan hangisi olursa olsun, bu noktada önemli olan linkin “stratejik” kullanımıdır.
Web üzerinden yapılan her türlü ölçümü kapsayan “Webometrics” terimi, hiperlink
analizinde sıkça karşımıza çıkmaktadır çünkü link analizi de nicel bir yöntemdir.
Hiperlink analizleri sırasında veriler incelenen web sitelerinden özel yazılımlar yoluyla
toplanır. AltaVista, Yahoo ve Google gibi arama motorlarının kullanımı da analizi
yapılan sitelerden veri toplamak için tercih edilen bir başka yöntemdir. Hatta birçok
çalışmada farklı yöntemler ve bilgisayar programları, araştırmanın amaçları
doğrultusunda kombine edilerek, birlikte kullanılabilirler.
Yaklaşık on yıldır internet ağları üzerinden, linkler aracılığıyla, süregelen iletişimin
Türkiye’deki yaygınlığını sürdürdüğü halde link analizleri konusunda daha önce pek
fazla çalışma yapılmamış olmasından dolayı, bu alanda geliştirilen yöntem ve teoriler
doğrultusunda Türkiye’de bulunan bir internet ağındaki link kullanımını araştırmayı ve
analiz etmeyi istedik. Çalışmamızda Türkiye’de bulunan ve insan hakları alanında
faaliyet gösteren STK’ların web sitelerini inceliyoruz. STK’lar son dönemlerde,
iletişimlerini ve örgütlenmelerini bu web teknolojilerini kullanarak gerçekleştiren sosyal
aktörler arasında yer almaktadırlar. Akademik dünyada daha önce yapılmış olan pek çok
çalışma modern aktivist hareketler için internetin ve dolayısıyla linklerin önemini ortaya
koymaktadır. Siber aktivizm ve küresel hareketler, yaratılan siber dünyanın
sonuçlarından birkaçıdır. Günümüzde, STK’lar kendi web sitelerini oluşturmakta ve bu
siber sosyalleşme hareketinde yerlerini almaktadırlar. xxiii
Çalışma kapsamında incelenen yirmi bir web sitesi de Türkiye’de bulunan ve insan
haklarını savunan STK’lara aittir. Başbakanlık Đnsan Hakları Başkanlığı’nın internet
sayfasından seçilen bu STK’ların analizi sırasında kendi web sayfaları üzerindeki
bağlantıların stratejik ve anlamlı kullanımı incelenmiştir. Araştırmamızda Türk Sivil
Toplum Kuruluşlarının web sayfalarında link kullanırken stratejik davranıp
davranmadıklarını ve hangi gerekçelerle oluşturduklarını anlamaya çalıştık. Bu
kullanımın hangi amaçlarla gerçekleştirildiği ise cevap aradığımız bir başka soruydu.
Analiz için iki farklı yazılım kullanılmıştır: LexiURL Searcher ve SocSciBot. Đlk
yazılım, gelen linklerin analizinde kullanılmıştır. Bu sayede siteye dışarıdan gelen bütün
linklerin listelenmesi mümkündür. Đkinci olarak kullanılan yazılım ise siteden dışarıya
giden linklerin sonucunu vermektedir. Aynı şekilde URL listeleri oluşturulmuş ve sayısal
veriler elde edilmiştir. Analizin bir sonraki aşamasında veriler doğrultusunda kategoriler
belirlenip tablolar oluşturulmuştur. Her bir veriyi doğru kategoriye yerleştirebilmek için,
web siteleri ziyaret edilip ve ufak çaplı bir içerik analizi yapılmıştır.
Kullanılan bu programlar aynı zamanda Pajek programıyla birlikte de
kullanılmıştır. Elde edilen sayısal verilerin şematize edilmesinde kullanılan programdır.
Link ağlarını daireler ve doğrular olarak bir diyagram haline getiren program, sadece
STK’lar arasındaki bağlantıları değil, her bir kuruluşun web’de yer alan diğer bütün
sitelerle olan bağlantılarını daha net görmemizi sağlamıştır. Son olarak elde edilen tüm
veriler değerlendirilip, yorumlanarak araştırma sorularına cevap verilmek üzere
incelenmiştir. Sonuçlara bakıldığında, Türkiye’deki STK’ların web sayfalarını
bilgilendirme, işbirliği ve kendi kimliklerinin temsili olarak kullandığı sonucuna
varılmıştır. Ayrıca, bu sitelerin linkleri kendi seslerini duyurmak, kamuoyunda
inandırıcılık ve güvenilirlik uyandırmak için kullanıldığı anlaşılmıştır. Yine aynı
yöntemle, bu kuruluşların daha fazla sayıda ziyaretçi çekmeye çalıştığı saptanmıştır.
Bu alanda daha önce yapılan araştırmalar link kullanımının en önemli amaçlarından
birinin bilgilendirmek isteği olduğunu ve sayfa ziyaretçilerini dış linkler ile yönlendirmek
olduğunu savunmaktadır. Elde edilen sonuçlara bakıldığında « medya/enformasyon » kategorisinde link verme eğilimi olduğu görülmüştür. Dolayısıyla bilgilendirme ve
yönlendirme eğiliminin yaygın olduğu bir kez daha kanıtlanmıştır.
Linklerin Türk STK’ları tarafından bir diğer sembolik kullanımı ise işbirliği ve
ittifak amaçlarını gütmektedir. Bu sonuca ulaşırken ise, sitelerin gelen ve giden
linklerinin çoğunlukla diğer STK’larla kurdukları bağlantılar dikkate alınmıştır. Sonuç
olarak insan haklarını savunan Türk Sivil Toplum Kuruluşlarının sanal ortamda aktif
olarak hem yurtiçinde hem de yurtdışında faaliyet gösterdikleri söylenebilir. Ancak bu
enteraktif bağlantıların her STK için geçerli olmadığını söylemek yerinde olur. Bu
kuruluşların bazıları kendilerini izole ederek, daha içlerine kapalı bir politika
izlemektedirler ve bunu yine link stratejileri ile sağlamaktadırlar. Bu durum, link
kullanımının rolünü ve örgüt tarafından bilinçli olarak yapılmış tercihlerin varlığını
kanıtlar. Bu tercihler ve pozisyonlar link tercihleriyle doğru orantılı olarak
gerçekleşmektedir.
Link kullanımının bir başka yönü ise örgütün bu sayede inandırıcılığını
kuvvetlendiriyor olmasıdır. Bu örgütler ağ içinde güvenilirliği destekleyen bağlantı ve
ilişkiler konusunda tercihler yapmaktadırlar. Bu STK için bir çeşit ikna yoludur. STK
kendisiyle ilgili vermek istediği imajı linkler aracılığıyla duyurabilmektedir. Aynı şekilde
siteye dışarıdan gelen linklerde sitenin güvenilirliği konusunda internet kullanıcılarına
ipuçları vermektedir. Bu çalışma ile bir kez daha, linklerin önemi, stratejik kullanımları
ve link analizinin gerekliliği kanıtlanmıştır.