Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Süleyman Demirel Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Geleneksel Türk Sanatları Anasanat Dalı, Türkiye
Tez Danışmanı: Naile Rengin Oyman
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: YÖK 100/2000 Programı
Özet:
Bu çalışmada,
Anadolu Selçuklu dönemine ait mimari ve küçük sanat eserlerinde yer alan düğüm
motifinin ikonografik açıdan analizi yapılmıştır. Bu dönemde sanat eserlerinde
yer alan düğüm motiflerinin figüratif kaynaklarını inceleyerek, motiflerin
özellikle ejder figürü ile olan sembolik ve ikonografik ilişkisini ortaya
koymayı amaçlamaktadır. Motifin kullanım amacı, sembolik anlamları ve çıkış
kaynağı irdelenmiş; Gök Tanrı inancı, mitolojik unsurlar ve ejder figürünün
düğümle birleşimi çerçevesinde yorumlanmıştır. Araştırmada, nitel ikonografik
çözümleme yöntemi kullanılarak başta mimari bezemeler, mezar taşları ve el
yazmaları olmak üzere çeşitli sanat eserleri üzerinden düğüm motiflerinin
biçimsel ve anlam yönleri değerlendirilmiştir. Düğüm motifinin Selçuklu inanç
sistemleriyle ilişkisi kurulmuş, mimari yapılardaki koruyucu işlevi ve günlük
eşya üzerindeki şifa beklentisi değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular,
düğüm motiflerinin yalnızca geometrik bir süsleme öğesi değil, aynı zamanda
tılsımsal ve kozmolojik anlamlar taşıyan figüratif unsurlar olabileceğini
göstermektedir. Özellikle ejder figürünün gövdesinde oluşturduğu kıvrımlı
yapının stilize edilmiş hali olarak yorumlanan düğüm motifleri, erken dönem
Türk mitolojisi ve inanç sistemlerinde yer alan sembollerle paralellik
göstermektedir. İslamiyet’e geçiş sonrası stilize biçimlerde sürdürülen
motifin, Beylikler döneminde yaygınlaştığı, Osmanlı'da ise sınırlı ölçüde devam
ettiği görülmüştür. Bu bağlamda, düğüm motifi evrensel sembollerden biri
olarak, sanat tarihinde önemli bir yer tutmaktadır. Bu bağlamda, literatürde
çoğunlukla zencirek ya da geçme motifleri olarak anılan desenlerin ejder
figürüne dayalı sembolik anlamları ilk kez bu çalışma kapsamında sistematik
olarak değerlendirilmiştir. Bu yönüyle tez, Anadolu Selçuklu sanatında
figüratif ikonografinin yeniden okunmasına katkı sunmaktadır. Elde edilen
veriler doğrultusunda, düğüm motifinin sadece süsleme amacıyla değil; koruma,
şifa, bolluk ve süreklilik gibi anlamlarla yüklü bir sembol olarak sanat
eserlerinde kullanıldığı sonucuna ulaşılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Düğüm Motifi, İkonografi, Anadolu Selçuklu, Tezyinat