Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye
Tez Danışmanı: Nazife Nihal İnce
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Bu tezi destekleyen bir program bulunmamaktadır
Özet:
Semîn el-Halebî’nin (öl. 756/1355) Umdetü’l-huffâz
fî tefsîri eşrafi’l-elfâz adlı eseri, garîbü’l-Kur’an tarzında yazılmış
sözlüklerden biridir. Halebî, bu eserinde Kur’an’da geçen kelimeleri alfabetik
sıraya göre tasnif ederek açıklamaya çalışmaktadır. Kur’an kelimeleri lügati
olan bu eserinde Halebî’nin, madde içeriklerinde açıkladığı âyetlerin belâğî
anlamlarına da sıkça değinmesi, dikkat çeken bir husustur. Bu çalışmada,
Halebî’nin Umdetü’l-huffâz fî tefsîri eşrafi’l-elfâz adlı sözlüğü,
belâgat ilimleri olan meânî, beyân ve bedî’ açısından incelemeye tabi tutulmuştur.
Çalışmanın temel amacı, sistematik belâgat ilminin ortaya çıkışından sonraki
bir dönemde yaşayan Halebî’nin, bu eserindeki belâgat birikiminin kemmiyet ve
keyfiyetini ortaya çıkarmak ve bunu sistematik belâgat ilmi açısından analiz
etmektir. Doküman analizi yöntemine başvurularak yapılan bu araştırma giriş,
dört bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Birinci bölümde Halebî’nin hayatı,
eserleri ve sözlük tarzında telif ettiği eseri olan Umdetü’l-huffâz fî
tefsîri eşrafi’l-elfâz’ın yazılış amacı, metodu ve kaynakları ve Arap dili
belâgatının tarihsel gelişimi hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde
Halebî’nin bu eseri meânî ilmi, üçüncü bölümde beyân ilmi ve dördüncü bölümde
de bedî’ ilmi açısından incelenmiştir. Araştırmamızın sonucunda, Halebî’nin Umdetü’l-huffâz’da
meânî ilminin haber-inşâ, îcâz-itnâb ve hasr gibi konularına dair
açıklamalarının bulunduğu, bu ilmin temel kavram ve tasniflerini genel olarak
benimsediği ve bunları eserinde kullandığı saptanmıştır. Yine Halebî’nin,
kelime izahları sırasında en çok beyân ilmiyle alâkalı konulara değindiği, bu
ilmin teşbih, mecaz ve kinaye şeklindeki ana konuları ve bunların alt
başlıklarının tamamına dair açıklamalarının bulunduğu görülmüştür. Bu eserinde
Halebî’nin, beyân ilminin kavram ve tasniflerine genel olarak uysa da bu konuda
daha serbest davrandığı ve bazen kendi nitelemelerini ve tasniflerini de
kullandığına rastlanmıştır. Bu bağlamda teşbih ve istiareyle alâkalı olarak
yaptığı bazı nitelemelerin kavramsal bir anlam taşımadığı tespit edilmiştir. Umdetü’l-huffâz’da
bedî’ ilminin konularına diğer iki ilmin konularına göre daha az yer verildiği
görülmüştür. Bedî’ ilminin özellikle tıbâk, mukâbele ve müşâkele sanatlarına
eserde sıkça temas edildiği saptanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Semîn el-Halebî, Umdetü’l-huffâz fî tefsîri eşrafi’l-elfâz, belâgat, meânî, beyân, bedî’.