SÜRDÜRÜLEBİLİR GASTRONOMİ KAPSAMINDA ANTALYA İLİ COĞRAFİ İŞARETLİ ÜRÜNLERİNİN MUTFAK SANATLARI ÖĞRENCİLERİ TARAFINDAN BİLİNİRLİĞİNİ ARTIRMA, SEÇİLEN BAZI ÜRÜNLERDEN ELDE EDİLEN GASTRONOMİK ÜRÜNLERİN DUYUSAL ÖZELLİKLERİNİN VE BEĞENİ DURUMLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ

TÜBİTAK Projesi, 2209-A - Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı, 2025 - 2026

Proje Türü: TÜBİTAK Projesi
Destek Programı: 2209-A - Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı
Başlama Tarihi: Aralık 2025
Bitiş Tarihi: Nisan 2026

Proje Özeti

Günümüzde kültürel değerler yeni dünya düzeni ile birlikte yok olmaya doğru terk edilmiş ve gelecek nesillere sürdürülebilirliği imkânsız hale getirmiştir. Bu nedenle bölgelere has gastronomi ürünleri, coğrafi işaret tescili alınarak korunmaktadır. Coğrafi işaret tescili ile kalitesi, gelenekselliği, yöreden elde edilen hammaddesi ile yerel niteliklere bağlı olarak belli bir üne kavuşmuş ürünlerin korunması sağlanır (Ercik ve Perçin, 2022: 539). Gastronomi kelimesi, gastro (mide) ve nomos (kanun) kelimelerinin birleşimi olup, ülkelerin veya bölgelerin yiyeceklerini, yiyecek hazırlama tekniklerini, yeme-içme alışkanlıklarını, servis şekillerini tanımlamada kullanılan (Kivela ve Crotts, 2006: 354) disiplinler arası sanat ve bilim dalıdır. Savarin (2016), lezzetin fizyolojisi adlı eserinde gastronomiyi, “gastronomi, insanın beslenmesiyle ilişkili olan her şey hakkındaki bilgi” şeklinde ifade etmektedir. Türkiye’de coğrafi işaretli ürünler, 555 sayılı “Coğrafi İşaretlerin Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname” nin (KHK), uygulanma şeklini gösterir yönetmelik kapsamındadır (Mevzuat, 1995). Türk Patent Enstitüsü tescil hakkıyla ilgili resmi kurumdur. Türkiye’de 10 Ocak 2017 tarihinde kabul edilen 6769 sayılı "Sınai Mülkiyet Kanunu"na (SMK) göre "Coğrafi işaret, belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri itibariyle kökenin bulunduğu bir yöre, alan, bölge veya ülke ile özdeşleşmiş bir ürünü gösteren işaretlerdir". Coğrafi işaretler, menşe adı ya da mahreç işareti olarak tescil edilir. Gıda, tarım, maden, el sanatları, sanayi ürünleri coğrafi işaret tesciline konu olabilir (Mevzuat, 2016-Madde 34). Kan ve Gülçubuk (2008) coğrafi işaretten bahsedebilmek için; ürünün belirli bir coğrafyada, belirli bir işarete sahip, ayırt edici karekteristik özellik taşıyan ve ürünün ayırt edici özellikleri ile coğrafya arasında bağlantı olması gerektiğini ifade eder. Ürünün üretimi, işlenmesi ve diğer işlemlerin tamamı bu alanda gerçekleşiyorsa “menşei”, en az biri bu alanda gerçekleşiyorsa “mahreç” işareti olur (Mevzuat, 2016-Madde 34). Bu proje, sürdürülebilir gastronomi kapsamında Antalya ili coğrafi işaretli ürünlerinin mutfak sanatları öğrencileri tarafından bilinirliğinin artırılması, seçilen bazı ürünlerden elde edilen gastronomik ürünlerin duyusal özellikleri ve beğeni durumlarının değerlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilmiştir. Bu amaç doğrultusunda, Antalya ile özdeşleşen bazı coğrafi işaretli ürünlere yönelik tanıtım ve etkinlik faaliyetleri, proje danışmanı onayında, proje sorumlusu öğrenciler tarafından düzenlenerek ürünler hakkında farkındalığın artırması sağlanmıştır. Bu çalışma kapsamına alınan coğrafi işaretli ürünlerin mutfak sanatları öğrencileri tarafından bilinirliğinin tespiti için anket tekniği uygulanmıştır. Araştırmada kullanılan ölçek Arslan (2023) çalışmasında kullandığı ve soruların oluşturulmasında çeşitli çalışmalardan (DuRand ve Heath, 2006; Kivela ve Crotts, 2006; Hall, 2003; Ab Karim ve Chi, 2010; Durusoy, 2017) yararlandığı ölçek kullanılmıştır. Bu doğrultuda, ilgili alan yazını incelenmiş ve oluşturulan anket, Akdeniz Üniversitesi, Göynük Mutfak Sanatları öğrencileri ile gerçekleştirilmiştir. Tüm programlarda eğitim gören aktif öğrenci sayısı 190 olduğu öğrenci işlerinden alınan bilgiyle tespit edilmiştir. Çalışmada kullanılan gözlenen değişken sayısı 7 olduğundan, örneklem büyüklüğü yeterli olduğu ve analizler için yeterli olduğu belirlenmiştir. Hair, vd. (1998: 604-605) örneklem büyüklüğünün gözlenen değişken sayısının 10 katı olması gerektiğini belirtmektedir. Bu açıdan Elde edilen veriler, SPSS 21 paket programı ile analiz edilmiştir. Bu araştırmada örneklem, zaman ve maliyet kısıtları doğrultusunda ulaşılabilirlik esas alınarak belirlenmiş olup, olasılıksız örnekleme yöntemlerinden kolayda örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın örneklemini, Akdeniz Üniversitesi, Göynük Mutfak Sanatlarında öğrenim gören mutfak sanatları öğrencileri oluşturmaktadır (Babbie, 2016). Kolayda örnekleme, ana kütle içerisinden seçilecek örnek kesimin araştırmacının yargılarınca belirlendiği tesadüfî olmayan örnekleme yöntemidir. Kolayda örneklemede veriler, ana kütleden en kolay, hızlı ve ekonomik şekilde toplanır (Haşıloğlu, vd., 2015: 20). Anket uygulamaları esnasında anket kavramları (gastronomi, sürdürülebilir gastronomi, coğrafi işaret, Antalya’nın coğrafi işaretli ürünleri) ve araştırmanın amacı öncelikle katılımcılara açıklanmıştır. Elde edilen verilerin analizinde güvenilirlik, frekans analizleri uygulanmış ve son olarak katılımcıların bazı demografik özellikleri ile verdikleri cevaplar arasındaki farklılık incelenmiştir. Anket iki bölümden oluşmaktadır. Anketin birinci bölümünde katılımcıların Antalya ili coğrafi işaretli ürünlerini algılama düzeylerine ilişkin sorular yer alırken, İkinci bölümde ise demografik özellikleri belirlemek amacı ile sorular yer almaktadır. Araştırmada incelenen ilgili ürünlerden elde edilen gastronomik ürünlerin (içecek, tatlı ve yemek) duyusal değerlendirmesi, alanında uzman 5 akademisyen panelist tarafından puanlama skalası kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Elde edilen sonuçlar fotoğraflanarak kanıt doküman olarak sunulmuş, ürünlerin beğeni durumları ise istatistik verileriyle sunulmuştur. Projede, öğrencilerin sürdürülebilir gastronomi perspektifinde Antalya iline ait coğrafi işaretli ürün algılarının sosyo-demografik değişkenlere göre incelenmiştir.

Sürdürülebilir gastronomi kapsamında coğrafi işaretli ürünlere ilişkin alan yazınında çalışmaların olduğu (Ercik ve Perçin, 2022; Arslan, 2023; Uygun, vd. 2021), ancak önlisans öğrencilerinin bu yönde algılarını ölçen, farkındalığını artıran, duyusal özelliklerinin ve beğeni durumlarının değerlendirilmesine ilişkin bütüncül bir çalışmaya araştırma kısıtları doğrultusunda ulaşılmamıştır. Bu ise bu projenin önemini artırmaktadır. Araştırma sonuçlarının, bu alanda faaliyet gösteren kuruluşlara yön vereceği düşünülerek bilgi aktarımı gerçekleşmesi, mutfak sanatları alanında eğitim gören öğrencilere eğitimler düzenlenmesi ve elde edilen verilerin gastronomi alanında gerçekleşen kongrede sunulması projenin yaygın etkisini artırmıştır. Gastronomi öğrencilerinin yerel ürünleri tanıtılması ve coğrafi işaretli ürünleri üretimde kullanmasının önünü açarak ekonomik kalkınmaya katkısı sağlayacağına inanılmaktadır. Bu proje ile sağlanacak farkındalık ve bilinç, hem şehir hem de ülke ekonomisine olumlu katkılar sağlayacak nitelikte olduğu düşünülmektedir.